Chẩn đoán Hình ảnh Nhập môn, Ấn bản thứ 5. CHƯƠNG 12: NHẬN BIẾT BỤNG VÀ CHẬU HÔNG BÌNH THƯỜNG: X-QUANG THƯỜNG QUY

Chẩn đoán Hình ảnh Nhập môn: Các Nguyên lý và Dấu hiệu Nhận biết, Ấn bản thứ 5
Tác giả: William Herring, MD, FACR – © 2024 Nhà xuất bản Elsevier
Ths.Bs. Lê Đình Sáng (Chủ biên Bản dịch tiếng Việt)

CHƯƠNG 12: NHẬN BIẾT BỤNG VÀ CHẬU HÔNG BÌNH THƯỜNG: X-QUANG THƯỜNG QUY

Recognizing the Normal Abdomen and Pelvis : Conventional Radiographs
William Herring, MD, FACR
Learning Radiology, 12, 128-139

Mặc dù hình ảnh học vùng bụng hiện nay phần lớn được thực hiện bằng CT, siêu âm hoặc MRI, nhiều bệnh nhân vẫn được chụp X-quang thường quy (“phim thường”) vùng bụng như một bước đầu tiên trước khi thực hiện các phương pháp hình ảnh khác hoặc như một phương pháp theo dõi các dấu hiệu đã được phát hiện bởi các phương thức khác. Nhiều nguyên tắc hướng dẫn việc diễn giải phim X-quang thường quy cũng được áp dụng cho các phương thức CT, MRI và siêu âm.

Để nhận biết các dấu hiệu bất thường trên phim X-quang thường quy vùng bụng, trước tiên bạn phải làm quen với hình ảnh bình thường.

CẦN TÌM KIẾM GÌ

• Đầu tiên, hãy xem xét hình thái khí tổng thể.
  • Bạn đang tìm kiếm hình thái tổng thể, vì vậy đừng dành quá nhiều thời gian để cố gắng xác định mọi bóng khí trong ruột mà bạn thấy.
• Thứ hai, kiểm tra xem có khí ngoài lòng ruột hay không.
• Thứ ba, tìm kiếm các vôi hóa bất thường trong bụng.
• Thứ tư, tìm kiếm bất kỳ khối mô mềm nào.

Hình thái Khí trong Ruột Bình thường

• Hầu như tất cả khí trong ruột đều đến từ không khí nuốt vào. Chỉ một phần nhỏ đến từ sự lên men của vi khuẩn trong thức ăn. Vì mục đích của chương này, các thuật ngữ khí và không khí được sử dụng thay thế cho nhau để chỉ các chất chứa trong ruột.
• Các quai ruột chứa đủ lượng khí để lấp đầy hoàn toàn lòng ruột được gọi là giãn (distended). Giãn ruột là bình thường.
• Các quai ruột bị lấp đầy vượt quá kích thước bình thường được gọi là dãn căng (dilated). Dãn căng ruột là bất thường.
• Dạ dày
  • Hầu như luôn có khí trong dạ dày, trừ khi:
    • Bệnh nhân vừa nôn, hoặc
    • Có một ống thông mũi-dạ dày trong dạ dày và ống được nối với máy hút.
• Ruột non
  • Thường có một lượng nhỏ khí trong khoảng hai hoặc ba quai ruột non không dãn căng (Hình 12.1).
  • Đường kính bình thường của ruột non nhỏ hơn 2.5 cm.
• Đại tràng
  • Hầu như luôn có khí trong trực tràng hoặc đại tràng sigma. Có thể có lượng khí khác nhau trong phần còn lại của đại tràng (Hình 12.2).
  • Sử dụng quy tắc này để quyết định xem đại tràng có bị dãn căng hay không:
    • Đại tràng bình thường có thể giãn ra đến kích thước tương tự như khi chụp đại tràng cản quang. Để cho bạn một ý tưởng về độ lớn đó, hãy xem Hình 12.3.
  • Phân có thể nhận biết được bởi nhiều bóng khí nhỏ có trong một khối mô mềm dạng bán rắn. Việc nhận biết hình ảnh của phân sẽ giúp định vị đại tràng (Hình 12.4).

Hình 12.1 Phim bụng nằm ngửa bình thường. Đây là phim chụp ban đầu của bụng, hình chiếu nằm ngửa cho bạn một ý tưởng chung về hình thái khí trong ruột và cho phép bạn tìm kiếm các vôi hóa bất thường và phát hiện tạng to. Thường có khí trong dạ dày (mũi tên đen liền) trong khoảng hai hoặc ba quai ruột non không dãn căng (mũi tên trắng liền) và trong trực tràng-sigma (mũi tên đen chấm). Tùy thuộc vào lượng mỡ xung quanh các cấu trúc nội tạng, đường viền của chúng có thể nhìn thấy một phần trên X-quang thường quy như các cơ thắt lưng chậu trong hình ảnh này (mũi tên trắng chấm).

Hình 12.2 Phim bụng nằm sấp bình thường. Ở tư thế nằm sấp, đại tràng lên và xuống (mũi tên trắng) cũng như trực tràng-sigma (tất cả các cấu trúc phía sau) là những phần cao nhất của đại tràng và do đó có nhiều khả năng chứa đầy không khí nhất. Có không khí trong trực tràng-sigma hình chữ “S” (mũi tên đen).

Hình 12.3 Giãn đại tràng bình thường. Để minh họa kích thước gần đúng mà đại tràng bình thường có thể đạt được trên một phim thường, đại tràng được hiển thị là từ một phim chụp đại tràng cản quang đối quang kép. Trên một phim X-quang thường quy, toàn bộ đại tràng sẽ không chứa thể tích không khí này. Bệnh nhân này đã được chụp đại tràng cản quang đối quang kép trong đó cả không khí và bari đều được đưa vào làm chất cản quang. Sự kết hợp này cho phép hình dung tuyệt vời bề mặt niêm mạc của đại tràng. AC, Đại tràng lên; DC, đại tràng xuống; TC, đại tràng ngang.

Hình 12.4 Hình ảnh của phân. Phân chứa nhiều bóng khí nhỏ trộn lẫn trong đậm độ mô mềm (hình bầu dục) như được thấy ở đây trong đại tràng lên. Phân đánh dấu vị trí của đại tràng và có thể giúp xác định các quai ruột riêng lẻ trên X-quang thường quy.

Hình 12.5 Nuốt khí. Hầu như tất cả khí trong ruột đều đến từ không khí nuốt vào. Nuốt một lượng lớn không khí có thể tạo ra một hình ảnh được gọi là nuốt khí, đặc trưng bởi nhiều quai ruột chứa khí, hình dạng không đều (vòng tròn và mũi tên). Các quai ruột bị giãn và chồng chéo nhưng không dãn căng.

Các Mức khí-dịch trong Đường Tiêu hóa Bình thường

• Dạ dày
  • Hầu như luôn có khí và dịch trong dạ dày nên hầu như luôn có một mức khí-dịch có thể nhìn thấy trong dạ dày trên phim bụng đứng, phim chụp ở tư thế nghiêng, hoặc phim X-quang ngực đứng.
  • Để thấy được mức khí-dịch, đường đi của chùm tia X phải được hướng theo chiều ngang—song song với sàn nhà.
• Ruột non
  • Hai hoặc ba mức khí-dịch trong ruột non có thể được nhìn thấy bình thường trên phim bụng đứng hoặc nghiêng.
• Đại tràng
  • Đại tràng có chức năng một phần là loại bỏ dịch nên thường không có hoặc có rất ít mức khí-dịch trong đại tràng (Hình 12.6).

Sự phân bố bình thường của khí và dịch trong ruột được tóm tắt trong Bảng 12.1.

Bảng 12.1: Sự Phân bố Bình thường của Khí và Dịch trong Bụng

Phân biệt Đại tràng và Ruột non

• Nhận biết đại tràng
  • Đại tràng được đặt ở ngoại vi xung quanh chu vi của khoang bụng ngoại trừ góc phần tư trên phải, nơi bị gan chiếm giữ (Hình 12.7).
  • Các ngấn đại tràng thường không kéo dài hoàn toàn qua đại tràng từ thành này sang thành kia. Nếu chúng nối từ thành này sang thành kia, các ngấn đại tràng được xếp cách xa nhau hơn so với các van ruột non của ruột non (Hình 12.8).
• Nhận biết ruột non
  • Ruột non được đặt ở trung tâm trong bụng.
  • Các van ruột non thường kéo dài qua lòng ruột non từ thành này sang thành kia. Các van được xếp gần nhau hơn nhiều so với các ngấn của đại tràng (Hình 12.9).
• Ruột non có thể đạt đường kính dãn căng tối đa khoảng 5 cm. Đại tràng có thể dãn căng đến vài lần kích thước đó.