Điều trị Trầm cảm Kháng trị – Dược lý Thần kinh và Kích thích Thần kinh, ấn bản 2025 | Therapies for Treatment-Resistant Depression: Neuropharmacology and Neurostimulation 1st Edition | Chủ biên: James Murrough MD PhD, Dennis Charney MD | (C) Nhà xuất Bản ELSEVIER. 
Dịch và Chú giải tiếng Việt: Ths.BS. Lê Đình Sáng – BSCKII. Nguyễn Văn Phi 
Bản dịch của cuốn sách này là dự án hoàn toàn phi lợi nhuận với mục đích cung cấp tài liệu chuyên khảo cập nhật đến với cộng đồng. Xuất bản trực tuyến duy nhất trên các website yhoclamsang.net & sachyhoc.com của THƯ VIỆN MEDIPHARM.

Điều trị Trầm cảm Kháng trị – Dược lý Thần kinh và Kích thích Thần kinh, ấn bản 2025

LỜI TỰA CHO BẢN DỊCH TIẾNG VIỆT
Quý đồng nghiệp, các y bác sĩ và quý độc giả thân mến!

Trầm cảm là một trong những nguyên nhân hàng đầu gây ra gánh nặng bệnh tật trên toàn cầu. Tại Việt Nam, cùng với nhịp sống hiện đại và những áp lực tâm lý xã hội ngày càng gia tăng, tỷ lệ người mắc rối loạn trầm cảm đang có xu hướng tăng cao. Mặc dù y học đã có những bước tiến dài trong việc phát triển các thuốc chống trầm cảm, thực tế lâm sàng cho thấy có tới 30-40% người bệnh không đáp ứng hoàn toàn hoặc thất bại với các liệu pháp điều trị chuẩn mực. Nhóm người bệnh này được xếp vào diện “Trầm cảm kháng trị” (Treatment-Resistant Depression – TRD), phải đối mặt với nguy cơ suy giảm chức năng nghiêm trọng, chất lượng cuộc sống giảm sút và tỷ lệ tự sát cao.

Trong bối cảnh đó, việc tìm kiếm và áp dụng các chiến lược điều trị mới là một yêu cầu cấp bách đối với chuyên ngành Tâm thần học. Cuốn sách “Các Liệu Pháp Điều Trị Trầm Cảm Kháng Trị: Dược lý Thần kinh và Kích thích Thần kinh” (Therapies for Treatment-Resistant Depression: Neuropharmacology and Neurostimulation) do hai chuyên gia hàng đầu là Tiến sĩ James W. Murrough và Tiến sĩ Dennis S. Charney chủ biên, thực sự là một ngọn hải đăng soi sáng cho lĩnh vực đầy thách thức này.

Cuốn sách cung cấp một cái nhìn toàn diện, cập nhật và sâu sắc nhất về cơ chế bệnh sinh cũng như các phương pháp can thiệp đột phá. Từ những liệu pháp dược lý thần kinh thế hệ mới như Ketamine, Esketamine, các chất điều biến thụ thể NMDA, thuốc ảo giác (psychedelics) dùng trong y khoa, cho đến các kỹ thuật kích thích thần kinh tiên tiến như Kích thích từ trường xuyên sọ (TMS), Liệu pháp sốc điện (ECT), và Kích thích dây thần kinh phế vị (VNS). Đây là những vũ khí mới, mang lại tia hy vọng thực sự cho những người bệnh dường như đã rơi vào tuyệt vọng.

Nhận thức được giá trị to lớn của tác phẩm này, chúng tôi đã quyết định chuyển ngữ cuốn sách sang tiếng Việt. Đây là một dự án hoàn toàn phi lợi nhuận, được thực hiện với tâm huyết mang những kiến thức y khoa tinh hoa của thế giới đến gần hơn với các bác sĩ tâm thần, bác sĩ đa khoa, học viên sau đại học và sinh viên y khoa tại Việt Nam.

Đặc biệt, một điểm mạnh mà nhóm dịch đã đặt nhiều tâm huyết vào bản dịch này là việc duy trì và bổ sung hệ thống chú thích thuật ngữ Y học Anh – Việt song song trong quá trình diễn đạt. Chúng tôi tin rằng điều này không chỉ giúp duy trì tính chính xác, chặt chẽ về mặt chuyên môn của một tài liệu khoa học thần kinh phức tạp, mà còn tạo điều kiện vô cùng thuận lợi cho quý độc giả trong việc tra cứu, đối chiếu và học tập các thuật ngữ y khoa quốc tế.

Mặc dù quá trình dịch thuật và hiệu đính đã được thực hiện với tất cả sự cẩn trọng và tỉ mỉ, nhưng do tính chất phức tạp và sự phát triển không ngừng của chuyên ngành sinh học thần kinh, cũng như những giới hạn nhất định về mặt ngôn ngữ, bản dịch chắc chắn sẽ khó tránh khỏi những thiếu sót. Chúng tôi kính mong nhận được sự lượng thứ và những ý kiến đóng góp quý báu từ quý đồng nghiệp, các chuyên gia và quý độc giả để bản dịch được hoàn thiện hơn trong những lần tái bản sau.

Chúng tôi xin trân trọng giới thiệu bản dịch này đến quý vị. Hy vọng rằng, cuốn sách sẽ trở thành một tài liệu tham khảo giá trị, góp phần nâng cao năng lực chẩn đoán và điều trị, từ đó thắp lên hy vọng và mang lại cuộc sống tốt đẹp hơn cho những người bệnh đang từng ngày chiến đấu với căn bệnh trầm cảm kháng trị.

Tháng 4, năm 2026

Ths.Bs. Lê Đình Sáng – BỆNH VIỆN HỮU NGHỊ ĐA KHOA NGHỆ AN – Giai Đoạn 2;
BSCKII. Nguyễn Văn Phi – Giảng Viên Bộ môn Tâm Thần học, Trường Đại học Y Hà Nội; Trưởng khoa Sức khỏe Tâm thần – Bệnh viện Lão khoa trung Ương

LỜI TỰA (FOREWORD)

Các bệnh lý tâm thần rõ ràng là một trong những vấn đề cấp bách nhất về sức khỏe, kinh tế và công bằng xã hội của thời đại chúng ta. Các bệnh lý này thường khởi phát ở những người bệnh tương đối trẻ – thường vào cuối tuổi vị thành niên hoặc đầu tuổi 20 – và kéo dài suốt đời, khiến chúng được mệnh danh là “các bệnh mạn tính của người trẻ”. Trên toàn cầu, Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) ghi nhận các rối loạn tâm thần là những bệnh lý gây tàn phế nhiều nhất. Hơn nữa, chúng thường dẫn đến tử vong. Lấy ví dụ, tại Hoa Kỳ, chỉ có ba dạng ung thư có tỷ lệ tử vong hàng năm cao hơn tự sát. Trên toàn thế giới, một sự thật bi thảm là tự sát là nguyên nhân gây tử vong hàng thứ hai ở phụ nữ trẻ từ 15-19 tuổi.

Bệnh tâm thần gắn liền với sự suy giảm rõ rệt về sức khỏe thể chất. Trên thực tế, những người mắc bệnh tâm thần nghiêm trọng thường có tuổi thọ ngắn hơn 15 năm so với dân số chung, một sự chênh lệch có liên quan đến tỷ lệ cao hơn của các bệnh lý tim mạch-chuyển hóa (cardiometabolic illnesses) và sự lão hóa tế bào diễn ra nhanh hơn. Đáng chú ý, Diễn đàn Kinh tế Thế giới ước tính rằng bệnh tâm thần gây thiệt hại cho xã hội nhiều hơn cả ung thư, tiểu đường và các bệnh hô hấp mạn tính cộng lại. Những căn bệnh này ảnh hưởng đến mọi khía cạnh trong cuộc sống của người bệnh; chức năng thể chất, xã hội, nghề nghiệp và học tập đều bị suy giảm.

Trong số các bệnh lý tâm thần nghiêm trọng, Rối loạn Trầm cảm Chủ yếu (Major Depressive Disorder – MDD) là nguyên nhân hàng đầu gây tàn phế trên toàn thế giới và được cho là làm giảm tới 10 năm tuổi thọ. Trầm cảm Kháng trị (Treatment-resistant depression – TRD), thường được định nghĩa là sự đáp ứng không đầy đủ với hai hoặc nhiều loại thuốc chống trầm cảm, là một dạng nặng nề và mạn tính hơn của rối loạn trầm cảm chủ yếu; nó gắn liền với tỷ lệ tự sát cao hơn, mức độ suy giảm chức năng nghề nghiệp – xã hội lớn hơn và chi phí chăm sóc sức khỏe gia tăng. Người ta ước tính khoảng 30% những người mắc bệnh trầm cảm mắc phải TRD; riêng tại Hoa Kỳ, con số này tương đương với khoảng 5 triệu người. Hầu hết các loại thuốc chống trầm cảm hiện tại đều là những loại thuốc có cơ chế tác dụng tương tự nhau (me-too drugs), với cơ chế đã 60 năm tuổi là làm tăng nồng độ serotonin và/hoặc norepinephrine. Hơn nữa, ngay cả khi những người bệnh mắc TRD có đáp ứng với các phương pháp điều trị mới, sự phục hồi của họ thường không kéo dài và phần lớn sẽ tái phát trong vòng 3-6 tháng.

Vì vậy, việc phát triển các phương pháp điều trị cải tiến vượt bậc cho TRD là một nhu cầu chưa được đáp ứng (unmet need) rất lớn. Tuy nhiên, bất chấp nhu cầu cấp thiết này, hầu hết các công ty dược phẩm lớn lại rút khỏi lĩnh vực này trong những năm gần đây. Nguyên nhân có thể lý giải là vì bệnh tâm thần là lĩnh vực khó khăn nhất trong việc phát triển thuốc. Sự đột phá dẫn đến việc phát triển thành công SPRAVATO (esketamine) cho TRD đã trở thành chất xúc tác và tái tạo năng lượng cho lĩnh vực phát triển các phương pháp điều trị mới đối với các rối loạn tâm thần kinh nói chung, và TRD nói riêng.

Các chương trong cuốn sách này nêu bật những tiến bộ to lớn trong lĩnh vực này. Tiến sĩ Murrough và Tiến sĩ Charney đã tập hợp một đội ngũ quốc tế hùng hậu gồm các nhà lãnh đạo hàng đầu từ nhiều chuyên ngành liên quan, nhằm cung cấp những cập nhật tiên tiến nhất về tiến bộ trong việc hiểu và điều trị TRD. Cuốn sách mang đến một sự khám phá toàn diện về các liệu pháp dược lý mới nhất cho TRD (bao gồm lithium, các chất điều biến dopamine, ketamine, esketamine; các liệu pháp dược lý tác động lên hệ glutamatergic và GABAergic mới); các kỹ thuật điều biến thần kinh (Neuromodulatory techniques) như Liệu pháp sốc điện (ECT), Kích thích từ trường xuyên sọ (TMS), Kích thích dây thần kinh phế vị (VNS), Kích thích não sâu (DBS); cũng như psilocybin và các chất ảo giác (psychedelic agents) khác.

Cuối cùng, mặc dù vẫn còn nhiều câu hỏi chưa có lời giải đáp liên quan đến việc điều trị những người mắc TRD, nhưng có lý do để lạc quan trước sự giao thoa giữa tâm thần học, khoa học thần kinh và các phương pháp điều trị sức khỏe tâm thần. Những phương pháp tiếp cận mới mang lại hy vọng cho những người bệnh đã và đang chật vật tìm kiếm những phương pháp điều trị hiệu quả. Mục tiêu của chúng ta là vượt xa ra khỏi phương pháp tiếp cận “một kích cỡ phù hợp cho tất cả” (one-size-fits-all) và cung cấp các liệu pháp nhắm mục tiêu hơn, cá thể hóa hơn và hiệu quả hơn.

Husseini K. Manji, MD, FRCPC
Giáo sư, Đại học Oxford (Oxford University)
Giáo sư Thỉnh giảng, Đại học Yale (Yale University)
Đồng Chủ tịch, Sứ mệnh Sức khỏe Tâm thần của Chính phủ Vương quốc Anh

LỜI NÓI ĐẦU (PREFACE)

Trầm cảm là một tình trạng y khoa nghiêm trọng đặc trưng bởi tâm trạng trầm buồn lan tỏa, kém thích nghi, mất khả năng đáp ứng với niềm vui (anhedonia), mất năng lượng và các thay đổi thần kinh thực vật (neurovegetative changes) kèm theo khác. Mặc dù các khía cạnh cốt lõi của trầm cảm đã được mô tả trong các tài liệu lịch sử từ thời Hippocrates, khái niệm hiện đại về trầm cảm đã hình thành cùng với sự phát triển của các tiêu chuẩn chẩn đoán chính thức ở thế kỷ 20 và hiện được mã hóa trong Bảng Phân loại Thống kê Quốc tế về Bệnh tật (ICD) và Cẩm nang Chẩn đoán và Thống kê các Rối loạn Tâm thần (DSM).

Rối loạn Trầm cảm Chủ yếu (Major Depressive Disorder – MDD) là nguyên nhân lớn nhất duy nhất gây ra tàn tật trên toàn thế giới theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO). Bất chấp sự đầu tư khổng lồ vào nghiên cứu y sinh học, những nguyên nhân cơ bản của trầm cảm vẫn chưa được làm sáng tỏ hoàn toàn. Về cơ bản, trầm cảm là một chứng rối loạn của não bộ. Mặc dù các loại thuốc SSRI, SNRI và các thuốc chống trầm cảm không điển hình mang lại hiệu quả cho nhiều người bệnh, nhưng các ước tính hiện tại cho thấy có ít nhất 1/3 số người bệnh sẽ vẫn tiếp tục bị bệnh mặc dù đã thử nghiệm qua chuỗi hai hoặc nhiều liệu pháp điều trị dựa trên bằng chứng (evidence-based treatments). Nhóm này được xếp vào nhóm Trầm cảm Kháng trị (TRD).

Mặc dù phải đối mặt với nhiều khó khăn, những năm gần đây đã chứng kiến những tiến bộ quan trọng và rõ rệt trong khả năng điều trị TRD. Việc phát hiện ra tác dụng chống trầm cảm nhanh chóng của thuốc gây mê và chất đối kháng thụ thể glutamate NMDA là ketamine đại diện cho một bước phát triển lớn trong lịch sử sinh học tâm thần. S-enantiomer của ketamine là esketamine đã được FDA Hoa Kỳ và EMA phê duyệt cho điều trị TRD vào năm 2019. Bổ sung cho những nghiên cứu tập trung vào hệ thống glutamate, các nghiên cứu tập trung vào GABA (chất dẫn truyền thần kinh ức chế chính trong não) cũng đã mang lại những tiến bộ lớn với sự ra đời của bexanolone và zuranolone.