Hỏi & Đáp Nội tiết học lâm sàng, Ấn bản thứ 8 (2026). C2. ĐÁI THÁO ĐƯỜNG: CÁC BIẾN CHỨNG CẤP TÍNH VÀ MẠN TÍNH

Hỏi & Đáp Nội tiết học lâm sàng, Ấn bản thứ 8 (2026). Endocrine Secrets Eighth Edition. 
Copyright © 2026 by Elsevier Inc. Chủ biên: Michael T. McDermott. DỊCH VÀ CHÚ GIẢI: BS LÊ ĐÌNH SÁNG
Cuốn sách này được dịch và xuất bản trực tuyến trên các website yhoclamsang.net & sachyhoc.com của Thư viện Medipharm vì mục đích lan toả tri thức, hoàn toàn phi lợi nhuận. 

CHƯƠNG 2. ĐÁI THÁO ĐƯỜNG: CÁC BIẾN CHỨNG CẤP TÍNH VÀ MẠN TÍNH

Diabetes Mellitus: Acute and Chronic Complications
Rebecca C. Rosenberg; Adnin Zaman; Cecilia C. Low Wang

1. Các biến chứng cấp tính của đái tháo đường là gì?

Nhiễm toan ceton do đái tháo đường (diabetic ketoacidosis – DKA), trạng thái tăng áp lực thẩm thấu do tăng glucose máu (hyperglycemic hyperosmolar state – HHS), và hạ glucose máu (hypoglycemia).

2. Các triệu chứng của tăng glucose máu là gì?

Người bệnh thường không có triệu chứng, nhưng khi tình trạng tăng glucose máu trở nên nghiêm trọng, người bệnh có thể báo cáo “chứng 3 nhiều” – đái nhiều (polyuria), khát nhiều/uống nhiều (polydipsia), và ăn nhiều (polyphagia) cùng với nhìn mờ và mệt mỏi. Người bệnh cũng có thể nhận thấy các bệnh lý nhiễm trùng đường tiết niệu hoặc sinh dục xuất hiện thường xuyên hơn, và/hoặc các vết nhiễm trùng hoặc loét da chậm lành. Trong tình trạng thiếu hụt insulin, người bệnh rơi vào trạng thái dị hóa (catabolic state) và gặp phải tình trạng sụt cân. Một số người bệnh báo cáo cảm giác kích động hoặc lú lẫn, mặc dù điều này không phổ biến.

3. Nhiễm toan ceton do đái tháo đường (DKA) là gì, và tình trạng này phổ biến như thế nào?

DKA là viết tắt của nhiễm toan ceton do đái tháo đường (diabetic ketoacidosis). Cần có ba yếu tố để chẩn đoán: tăng glucose máu không kiểm soát (gần đây đã được hạ thấp tiêu chuẩn từ > 250 mg/dL [13,9 mmol/L] xuống > 200 mg/dL [11,1 mmol/L]) hoặc bất kỳ mức độ tăng glucose máu nào ở người đã biết mắc bệnh đái tháo đường, nhiễm toan chuyển hóa (metabolic acidosis), và nồng độ ceton tăng cao. Tình trạng này xảy ra thường xuyên hơn ở người bệnh đái tháo đường týp 1 và là biểu hiện khởi phát đầu tiên của đái tháo đường týp 1 ở khoảng 25% người bệnh. Nhiễm toan ceton do đái tháo đường là nguyên nhân của 206.000 ca nhập viện tại Hoa Kỳ mỗi năm. Tỷ lệ mắc mới (incidence) nhiễm toan ceton do đái tháo đường ở người lớn thay đổi tùy thuộc vào quần thể nghiên cứu nhưng ước tính xảy ra ở 5-8% người lớn mắc đái tháo đường týp 1 mỗi năm. Tỷ lệ mắc nhiễm toan ceton do đái tháo đường cao nhất xảy ra ở trẻ em và người lớn dưới 45 tuổi. Nhóm người lớn trẻ tuổi này cũng có tỷ lệ nhập viện vì nhiễm toan ceton do đái tháo đường cao gấp 27 lần so với người lớn từ 65 tuổi trở lên. Mạng lưới Phòng khám Trao đổi Đái tháo đường týp 1 (T1D Exchange Clinic Network) cho thấy thanh niên từ 18-25 tuổi có tỷ lệ mắc nhiễm toan ceton do đái tháo đường cao nhất nói chung.

4. Tỷ lệ tử vong do nhiễm toan ceton do đái tháo đường (DKA) là bao nhiêu?

Trước khi phát hiện và sử dụng insulin vào năm 1921, tỷ lệ tử vong trong nhiễm toan ceton do đái tháo đường là > 90%. Tỷ lệ tử vong do nhiễm toan ceton do đái tháo đường ở Hoa Kỳ và các nước châu Âu hiện tại là < 2% nhưng lại > 10% ở các quốc gia có nguồn lực hạn chế về chăm sóc cấp cứu. Nhiễm toan ceton do đái tháo đường là nguyên nhân hàng đầu gây tử vong ở trẻ em và thanh niên mắc đái tháo đường týp 1 (chiếm khoảng 50% tổng số ca tử vong ở người bệnh đái tháo đường dưới 24 tuổi).

5. Có phải tất cả người bệnh tiến triển thành nhiễm toan ceton do đái tháo đường (DKA) đều mắc đái tháo đường týp 1 không?

Không; người mắc đái tháo đường týp 2 cũng có thể tiến triển thành nhiễm toan ceton do đái tháo đường nếu tình trạng thiếu hụt insulin tương đối trở nên đủ nghiêm trọng, chẳng hạn như khi bị stress nặng hoặc mắc bệnh lý đồng thời. Người bệnh đái tháo đường có xu hướng nhiễm ceton (ketosis-prone diabetes), như đã mô tả trong Chương 1, thường được chẩn đoán khi họ nhập viện với tình trạng nhiễm toan ceton do đái tháo đường.

6. Nguyên nhân gây ra nhiễm toan ceton do đái tháo đường (DKA) là gì?

Hai yếu tố chính là thiếu hụt insulin và nồng độ các hormone điều hòa ngược tăng cao (catecholamine, cortisol, glucagon, và hormone tăng trưởng). Các yếu tố này làm tăng sản xuất glucose tại gan thông qua cả quá trình tân tạo glucose (gluconeogenesis) và ly giải glycogen (glycogenolysis). Ngoài ra, có sự giảm hấp thu glucose ở ngoại vi tại cơ vân. Việc tăng cường phân giải triglyceride tạo ra các acid béo tự do, sau đó bị oxy hóa thành các thể ceton (ketone bodies – beta-hydroxybutyrate và acetoacetate) ở gan; quá trình này làm tiêu thụ bicarbonate và dẫn đến nhiễm toan chuyển hóa (metabolic acidosis).

7. Các yếu tố thúc đẩy nhiễm toan ceton do đái tháo đường (DKA) là gì?

Nhiễm trùng, thiếu insulin, mới được chẩn đoán đái tháo đường, nhồi máu cơ tim (myocardial infarction), sử dụng rượu, viêm tụy, đột quỵ, và trục trặc bơm insulin đều có thể là nguyên nhân gây ra nhiễm toan ceton do đái tháo đường. Các yếu tố nguy cơ bao gồm rối loạn tâm thần, rối loạn ăn uống, lạm dụng chất gây nghiện, và tình trạng vô gia cư. Tại Hoa Kỳ, yếu tố thúc đẩy phổ biến nhất là không tuân thủ liệu pháp điều trị bằng insulin. Ở các nơi khác trên thế giới, nhiễm trùng là yếu tố thúc đẩy phổ biến nhất.

8. Các triệu chứng và dấu hiệu của nhiễm toan ceton do đái tháo đường (DKA) là gì?

Người bệnh thường nhập viện cấp cứu với các biểu hiện buồn nôn và nôn mửa, đau bụng, đái nhiều, khát nhiều, mệt mỏi, và cũng có thể báo cáo tình trạng sụt cân. Người bệnh có thể bị suy giảm trạng thái tâm thần nhưng biểu hiện hôn mê xảy ra trong chưa tới 25% các trường hợp. Các dấu hiệu có thể bao gồm giảm độ căng của da (skin turgor), niêm mạc khô, nhịp tim nhanh, và hạ huyết áp. Người bệnh bị nhiễm toan ceton do đái tháo đường nghiêm trọng có thể có nhịp thở Kussmaul (Kussmaul respirations – nhịp thở bù trừ cho tình trạng nhiễm toan chuyển hóa) kèm theo hơi thở có “mùi trái cây” do quá trình sản xuất acetone.

9. Chẩn đoán nhiễm toan ceton do đái tháo đường (DKA) như thế nào?