Ngoại khoa Căn bản: Vấn đề, Chẩn đoán và Quản lý, ấn bản thứ 7 (2026)
Essential Surgery: Problems, Diagnosis and Management, 7th Edition
Biên tập viên chính: Clive R. G. Quick, Suzanne Biers, Tan Arulampalam, Philip J. Deakin
Dịch & Chú giải: Ths.Bs. Lê Đình Sáng – (C) 2026 Elsevier

CHƯƠNG 33. CÁC RỐI LOẠN CỦA CƠ QUAN SINH DỤC NAM

Disorders of the male genitalia
Essential Surgery: Problems, Diagnosis and Management, 33, 488-501

Các rối loạn của các thành phần trong bìu

Giới thiệu

Các bất thường của các thành phần trong bìu bao gồm các rối loạn của tinh hoàn và các lớp bao phủ, thừng tinh và thoát vị bẹn-bìu (xem Chương 32). Việc phân biệt giữa các bất thường này thường chỉ cần dựa vào thăm khám lâm sàng. Các chẩn đoán không được phép bỏ sót bao gồm u tinh hoàn và xoắn tinh hoàn. Các vấn đề khác bao gồm viêm, nhiễm trùng, tràn dịch màng tinh hoàn và các nang, tinh hoàn không xuống bìu và chấn thương tinh hoàn cũng như giãn tĩnh mạch thừng tinh. Triệt sản nam và các rối loạn của dương vật cũng được thảo luận trong chương này.

Thăm khám lâm sàng các khối u và tình trạng sưng bìu

Một khối u hoặc tình trạng sưng ở bìu có thể biểu hiện dưới các dạng sau:

• Một khối đặc hoặc nang xuất phát từ một thành phần của các cấu trúc trong bìu hoặc thừng tinh. Các thành phần này bao gồm tinh hoàn, mào tinh hoàn, phần phụ của mào tinh, ống dẫn tinh và sự giãn nở của đám rối tĩnh mạch hình dây leo (pampiniform plexus – mạng lưới tĩnh mạch dẫn lưu máu từ tinh hoàn và mào tinh).
• Sự tích tụ dịch trong tinh mạc (tunica vaginalis) hoặc ống phúc tinh mạc (processus vaginalis) (tức là tràn dịch màng tinh hoàn).
• Thoát vị bẹn gián tiếp mở rộng dọc theo đường đi phôi thai của quá trình tinh hoàn xuống bìu.

Các rối loạn quan trọng của bìu và các thành phần bên trong được tóm tắt trong Bảng 33.1, cùng với ý nghĩa giải phẫu và lâm sàng của chúng.

Bảng 33.1 Tóm tắt các rối loạn của bìu và các thành phần bên trong cùng các đặc điểm lâm sàng

Nguồn gốc của khối u bìu

Mục tiêu đầu tiên là xác định xem khối sưng xuất phát từ vùng bẹn, thừng tinh hay bìu; điều này đạt được bằng cách sờ nắn thừng tinh tại vị trí cổ bìu (gốc bìu). Trong trường hợp thoát vị, thừng tinh thường to hơn bình thường, và khối thoát vị có thể được chứng minh là thông thương với ổ bụng nếu có xung động ho hoặc bằng cách đẩy khối thoát vị trở lại vào ổ bụng. Các khối sưng tại thừng tinh (giãn tĩnh mạch thừng tinh hoặc nang) thường dễ nhận biết; người bệnh cần được thăm khám ở tư thế đứng. Trong các khối u đơn thuần tại bìu, thừng tinh có đường kính bình thường.

Các khối u tinh hoàn và mào tinh hoàn

Với một bất thường tại bìu, nên cố gắng sờ nắn tinh hoàn và mào tinh hoàn riêng biệt để xác định mối liên quan của chúng với khối u. Nếu tinh hoàn to ra hoặc có một khối u bên trong, tình trạng này nên được coi là khối u ác tính cho đến khi có bằng chứng ngược lại. Người bệnh có sưng tinh hoàn do u lympho (lymphoma) có thể có các triệu chứng toàn thân; 10% có u ở cả hai bên. Bất kỳ bệnh lý tinh hoàn nào cũng có thể gây tích tụ một ít dịch bên trong tinh mạc, tạo ra tràn dịch màng tinh hoàn thứ phát nhỏ, nhưng điều này hiếm khi gây cản trở việc sờ nắn tinh hoàn.

Các khối u ở mào tinh hoàn (nang, viêm mào tinh mạn tính hoặc hiếm hơn là u hạt lao) thường tách biệt nhưng dính vào một tinh hoàn bình thường. Các nốt nhỏ khu trú ở mào tinh hoàn hiếm khi quan trọng về mặt lâm sàng. Các tổn thương nhiễm trùng (tức là áp xe) gây dày lan tỏa và thường đau ở mào tinh hoàn, trong khi các nang mào tinh hầu như luôn nằm ở cực trên. Các nang mào tinh chứa đầy dịch trong và do đó có khả năng thấu quang. Dấu hiệu thấu quang (xem Hình 33.1) được thực hiện bằng cách chiếu một chùm sáng mạnh xuyên qua bìu trong một căn phòng hơi tối. Nếu tổn thương chứa đầy dịch, nó sẽ sáng lên (ngoại trừ trường hợp máu). Khoảng 10% các nang ở mào tinh, và hầu hết các nang ở thừng tinh, chứa dịch trắng đục có tinh trùng (nang thừng tinh – spermatocele), cũng có thể thấu quang. Siêu âm bìu có thể xác nhận chẩn đoán.

Đau bìu

Đau cấp tính (Hộp 33.1)

Trong đau bìu cấp tính, xoắn tinh hoàn phải được loại trừ vì tinh hoàn bị xoắn có thể cứu được nếu phẫu thuật được thực hiện kịp thời; trừ khi có thể loại trừ xoắn một cách chắc chắn, phẫu thuật thám sát là bắt buộc. Xoắn tinh hoàn xảy ra chủ yếu ở thanh thiếu niên nhưng đôi khi gặp ở người trưởng thành trẻ tuổi. Xoắn tái phát, không hoàn toàn (ngắt quãng) có thể gây ra các cơn đau tinh hoàn dữ dội thoáng qua. Trong những trường hợp này, mối liên quan giải phẫu của tinh hoàn với tinh mạc thường bất thường nên tinh hoàn nằm ngang thay vì dọc khi đứng. Những tinh hoàn dạng “quả chuông” (bell-clapper) này dễ bị xoắn. Chẩn đoán phân biệt chính ở mọi lứa tuổi là viêm mào tinh hoàn cấp. Xoắn phần phụ mào tinh (mấu hydatid của Morgagni) có thể gây ra các triệu chứng tương tự như xoắn tinh hoàn ở trẻ em nhưng thường khởi phát âm thầm hơn và mức độ đau thường ít dữ dội hơn. Có thể sờ thấy một nốt cứng, đau ở cực trên của tinh hoàn, và vùng da tương ứng có thể đổi màu xanh gọi là “dấu hiệu chấm xanh”, nhưng trừ khi dấu hiệu này rõ ràng, có thể cần phẫu thuật thám sát để loại trừ xoắn tinh hoàn. Tràn máu màng tinh hoàn do chấn thương có thể xảy ra do chấn thương trực tiếp hoặc phẫu thuật và gây đau cấp tính, nhưng chẩn đoán thường rõ ràng.

BỆNH CẢNH LÂM SÀNG (CASE HISTORY)

Hình 33.1 Dấu hiệu thấu quang của một nang ở bìu. Người đàn ông 30 tuổi này than phiền về một khối sưng ở bìu phải. Khi thăm khám lâm sàng, có một khối sưng mềm, tròn kích thước 3 cm ở cực trên mào tinh hoàn. Chẩn đoán nang mào tinh hoàn có thể được xác định một cách tự tin.

HỘP 33.1 Các nguyên nhân thường gặp gây đau cấp tính ở bìu