Nội tiết học Bà mẹ – Thai Nhi và Sơ Sinh (Ấn bản thứ 2, 2026). CHƯƠNG 8. SINH LÝ HỌC VỎ VÀ TỦY THƯỢNG THẬN TRONG THAI KỲ, CHUYỂN DẠ VÀ THỜI KỲ HẬU SẢN

Nội tiết học Bà mẹ – Thai Nhi và Sơ Sinh: Sinh Lý, Sinh Lý Bệnh và Xử Trí Lâm Sàng (Ấn bản thứ 2, 2026). 
Dịch và Chú giải tiếng Việt: Ths.Bs. Lê Đình Sáng
Maternal-Fetal and Neonatal Endocrinology: Physiology, Pathophysiology, and Clinical Management, 2nd Edition
Imprint: Academic Press. Editors: Christopher S. Kovács, Cheri L. Deal.
Ấn bản tiếng Việt của cuốn sách này là một dự án phi lợi nhuận, được xuất bản duy nhất trên các website yhoclamsang.net và sachyhoc.com của THƯ VIỆN MEDIPHARM.

CHƯƠNG 8. SINH LÝ HỌC VỎ VÀ TỦY THƯỢNG THẬN TRONG THAI KỲ, CHUYỂN DẠ VÀ THỜI KỲ HẬU SẢN

Matthieu St-Jean¹, Isabelle Bourdeau và André Lacroix²

Khoa Nội tiết, Trung tâm Bệnh viện Đại học Sherbrooke (CHUS), Sherbrooke, QC, Canada; Khoa Nội tiết, Khoa Y và Trung tâm Nghiên cứu, Trung tâm Bệnh viện Đại học Montréal (CHUM), Montréal, QC, Canada.

Adrenal Cortex and Medulla Physiology during Pregnancy, Labor, and Puerperium
Maternal-Fetal and Neonatal Endocrinology, Chapter 8, 105-125

Tuyến thượng thận được cấu tạo từ hai phần có nguồn gốc phôi thai học khác nhau: vỏ thượng thận (adrenal cortex) ở bên ngoài và tủy thượng thận (adrenal medulla) ở bên trong. Vỏ thượng thận bao gồm ba lớp tế bào, thông qua nhiều bước xúc tác bằng enzyme để tổng hợp các hormone steroid khác nhau từ cholesterol. Mỗi lớp biểu hiện các enzyme tạo steroid đặc hiệu giúp phân định chức năng của chúng. Lớp cung (zona glomerulosa – ZG) ở ngoài cùng đặc biệt chứa enzyme CYP11B2, hay aldosterone synthase, chịu trách nhiệm tổng hợp aldosterone. Lớp cung không có enzyme 17-α-hydroxylase, vốn cần thiết cho quá trình tổng hợp cortisol và androgen. Quá trình tổng hợp aldosterone được điều hòa bởi ba yếu tố kích thích bài tiết chính: angiotensin II, kali và ở một mức độ thấp hơn là hormone kích thích vỏ thượng thận (adrenocorticotropic hormone – ACTH). Lớp bó (zona fasciculata – ZF) là phần nổi bật nhất của vỏ thượng thận, chủ yếu sản xuất cortisol, nhưng cũng sản xuất cả androgen (chủ yếu là dehydroepiandrosterone sulfate (DHEAS) và androstenedione). Lớp lưới (zona reticularis – ZR) ở bên trong chủ yếu sản xuất androgen (tức là DHEAS và androstenedione) do hoạt tính enzyme 17,20 lyase cao hơn, nhưng nó cũng sản xuất cortisol. Quá trình tổng hợp cortisol và androgen được điều hòa bởi ACTH, hormone này được sản xuất bởi các tế bào hướng vỏ thượng thận của thùy trước tuyến yên dưới sự kiểm soát theo nhịp mạch của hormone giải phóng corticotropin (corticotropin-releasing hormone – CRH) từ vùng dưới đồi và của vasopressin. Tủy thượng thận sản xuất và giải phóng các catecholamine (chủ yếu là norepinephrine và epinephrine).

Trong thai kỳ, tuyến thượng thận của người mẹ trải qua những thay đổi rất nhỏ về trọng lượng và kích thước, nhưng lớp bó sẽ to ra. Chương này sẽ đánh giá các thay đổi sinh lý học diễn ra tại tuyến thượng thận trong thai kỳ. Chúng tôi sẽ tập trung chủ yếu vào những thay đổi trong sinh lý học glucocorticoid và khoáng corticoid (mineralocorticoid). Chúng tôi cũng trình bày một cái nhìn tổng quan ngắn gọn về những biến đổi xảy ra đối với androgen và catecholamine của tuyến thượng thận trong quá trình mang thai.

8.1 Sinh Lý Học Glucocorticoid Trong Thai Kỳ, Chuyển Dạ Và Thời Kỳ Hậu Sản

8.1.1 CRH và CRH-bp Trong Huyết Tương: Nguồn Gốc và Vai Trò Trong Thai Kỳ

CRH là một peptide gồm 41 axit amin được tổng hợp và giải phóng bởi các tế bào thần kinh của nhân cạnh não thất thuộc vùng dưới đồi. Chức năng chính của nó là điều hòa quá trình tổng hợp POMC ở tế bào hướng vỏ thượng thận của thùy trước tuyến yên và giải phóng ACTH cùng β-endorphin vào dòng máu. Nồng độ CRH trong huyết tương mẹ tăng theo cấp số nhân từ tuần thứ tám của thai kỳ trở đi, đạt mức cao gấp 1000 lần so với phụ nữ không mang thai. Phần lớn CRH trong huyết tương không có nguồn gốc từ vùng dưới đồi vì nó bị các enzyme ở tuyến yên phân hủy nhanh chóng trước khi vào tuần hoàn hệ thống. Sau 35 tuần thai, nồng độ CRH trong huyết tương tăng mạnh với đỉnh trung bình dao động từ 1462 đến 4346 pg/mL trong khoảng tuần thứ 38 đến 40 của thai kỳ. Vào năm 1988, CRH đã được phân lập từ nhau thai người. CRH của nhau thai được chứng minh là giống hệt với CRH của vùng dưới đồi về cấu trúc, tính đáp ứng miễn dịch và hoạt tính sinh học. RNA thông tin (messenger ribonucleic acid – mRNA) của CRH đã được tìm thấy trong các dịch chiết nhau thai người từ tuần thứ 7 đến tuần thứ 40 của thai kỳ. Có một sự gia tăng gấp 20 lần mRNA của CRH được tìm thấy trong dịch chiết nhau thai vào thời điểm 5 tuần trước khi sinh, điều này song song với sự gia tăng rõ rệt của CRH trong huyết tương. Quá trình tổng hợp CRH đã được chứng minh in vitro thông qua các nghiên cứu tưới máu trên các mảnh mô nhau thai người. Do đó, nhau thai chính là nguồn cung cấp CRH lưu hành chủ yếu trong thai kỳ.