[SÁCH DỊCH] Sản phụ khoa Căn bản. CHƯƠNG 2. Sự thụ thai và Làm tổ

(SÁCH DỊCH) Sản Phụ khoa Căn bản – Essential Obstetrics and Gynaecology
Tác giả: Ian Symonds & Sabaratnam Arulkumaran – (C) NXB Elsevier
Ths.Bs. Lê Đình Sáng (Dịch và chú giải)

Chương 2. Sự thụ thai và Làm tổ
Conception and implantation
Roger Pepperell
Essential Obstetrics and Gynaecology, Chapter 2, 12-21

MỤC LỤC CHƯƠNG

MỤC TIÊU HỌC TẬP

Quá trình tạo noãn (Oogenesis)

Các tế bào mầm nguyên thủy (primordial germ cells) ban đầu xuất hiện trong túi noãn hoàng và có thể được xác định vào tuần thứ tư của quá trình phát triển của thai nhi (Hình 2.1). Các tế bào này di chuyển qua mạc treo ruột sau của ruột đang phát triển và cuối cùng đến gờ sinh dục (genital ridge) trong khoảng từ 44 đến 48 ngày sau khi thụ thai. Các tế bào này di chuyển đến mấu sinh dục, một cấu trúc gồm các tế bào trung mô nằm ở mặt bụng của trung thận (mesonephros). Các tế bào mầm tạo thành các dây sinh dục và trở thành vỏ của buồng trứng.

Các dây sinh dục sau đó vỡ ra thành các cụm tế bào riêng biệt, và đến tuần thứ 16, các cụm tế bào này trở thành các nang noãn nguyên thủy (primary follicles), bao gồm các tế bào mầm ở trung tâm.

Các tế bào này trải qua hoạt động phân bào nguyên nhiễm (mitotic) nhanh chóng, và đến tuần thứ 20 của cuộc đời trong tử cung, có khoảng 7 triệu tế bào, được gọi là noãn nguyên bào (oogonia). Sau thời điểm này, không có sự phân chia tế bào nào xảy ra nữa và không có thêm noãn nào được sản xuất. Khi sinh ra, các noãn nguyên bào đã bắt đầu quá trình giảm phân lần thứ nhất và trở thành các noãn bào bậc một (primary oocytes). Số lượng noãn bào bậc một giảm dần và đến khi sinh chỉ còn khoảng 1 triệu và khoảng 0.4 triệu vào tuổi dậy thì.

Giảm phân (Meiosis)

Quá trình giảm phân tạo ra 23 nhiễm sắc thể trong mỗi giao tử, bằng một nửa số nhiễm sắc thể trong các tế bào bình thường. Khi tinh trùng thụ tinh cho trứng, số lượng nhiễm sắc thể trở lại bình thường là 46. Sự hợp nhất giữa tinh trùng và trứng xảy ra sau khi noãn bào đã hoàn tất kỳ giảm phân thứ nhất. Kỳ giảm phân thứ hai sẽ diễn ra tiếp theo và kết thúc ngay trước khi 23 nhiễm sắc thể của tinh trùng kết hợp với 23 nhiễm sắc thể của trứng để tạo thành hợp tử, tiền thân của phôi.

Trong giảm phân, hai lần phân chia tế bào xảy ra liên tiếp, mỗi lần bao gồm kỳ đầu, kỳ giữa, kỳ sau và kỳ cuối. Lần phân chia tế bào đầu tiên là phân chia giảm nhiễm, và lần thứ hai là một quá trình nguyên phân đã được biến đổi trong đó kỳ đầu thường không có (Hình 2.2). Vào cuối kỳ đầu của giảm phân I, các nhiễm sắc thể kép trải qua quá trình tiếp hợp (synapsis), tạo ra một nhóm bốn nhiễm sắc tử tương đồng được gọi là thể tứ nhiễm (tetrad). Hai trung tử di chuyển đến các cực đối diện. Một thoi phân bào hình thành ở giữa, và màng nhân biến mất. Trong giai đoạn kỳ đầu của giảm phân I, các nhiễm sắc thể kép, được liên kết chặt chẽ thành từng cặp dọc theo toàn bộ chiều dài của chúng, trải qua quá trình tiếp hợp, bắt chéo và trao đổi nhiễm sắc tử, những quá trình này giải thích cho sự khác biệt được thấy giữa hai anh chị em cùng giới tính mặc dù các giao tử cái đến từ cùng một người mẹ.

Các noãn bào bậc một vẫn ở trạng thái kỳ đầu treo cho đến khi đạt đến độ tuổi trưởng thành về mặt sinh dục, hoặc thậm chí muộn hơn nhiều, với giảm phân I không bắt đầu lại cho đến khi nang noãn vượt trội (dominant follicle) được hormone hoàng thể hóa (LH) kích hoạt để bắt đầu quá trình rụng trứng. Trong kỳ sau, các nhiễm sắc tử con tách ra và di chuyển về các cực đối diện. Giảm phân II bắt đầu vào khoảng thời gian tinh trùng bám vào bề mặt của noãn bào và được hoàn thành trước giai đoạn cuối của quá trình thụ tinh.

Như vậy, các sự kiện trong nhân của quá trình tạo noãn gần như giống hệt với quá trình tạo tinh trùng, nhưng sự phân chia tế bào chất trong quá trình tạo noãn là không đồng đều, chỉ tạo ra một noãn bào bậc hai. Tế bào nhỏ này gần như chỉ bao gồm một nhân và được gọi là thể cực thứ nhất (first polar body). Khi noãn đi vào vòi trứng, quá trình giảm phân lần thứ hai xảy ra và một noãn bào bậc hai được hình thành, cùng với sự phát triển của một thể cực thứ hai nhỏ. Ở nam giới, tế bào ban đầu chứa 46 nhiễm sắc thể cuối cùng tạo ra bốn tinh trùng riêng biệt, mỗi tinh trùng có cùng kích thước nhưng chỉ chứa 23 nhiễm sắc thể (xem phần Quá trình tạo tinh trùng, ở sau).