Sổ tay Phục hồi chức năng Lâm sàng Braddom, Ấn bản thứ hai (2026). Chương 14: Xe lăn và các Hệ thống Ghế ngồi

Sổ tay Phục hồi chức năng Lâm sàng Braddom, Ấn bản thứ hai (2026)
Nhà xuất bản: ELSEVIER, 2026
Tác giả: David Cifu, Henry L. Lew – Dịch và chú giải: Ths.Bs. Lê Đình Sáng
(C) Bản dịch tiếng Việt bởi THƯ VIỆN Y HỌC MEDIPHARM

Chương 14: Xe lăn và các Hệ thống Ghế ngồi

Wheelchair and seating systems
Nazirah Hasnan
Braddom’s Rehabilitation Care: A Clinical Handbook, 14, 129-144.e16

Hướng dẫn Nhanh

Một phương pháp tiếp cận chăm sóc theo nhóm bao gồm một đội ngũ chuyên gia phục hồi chức năng đa ngành, bệnh nhân, và các thành viên gia đình hoặc người chăm sóc có liên quan nên được thực hiện để giải quyết các vấn đề như đánh giá, kê đơn, huấn luyện, giao sản phẩm, và kết quả chức năng của người sử dụng xe lăn. Phương pháp tiếp cận phải kết hợp một kế hoạch toàn diện để có kết quả tốt nhất cho người dùng trong suốt vòng đời của người dùng, xe lăn, và hệ thống ghế ngồi để đảm bảo sức khỏe, khả năng vận động, sự tham gia cộng đồng, và chất lượng cuộc sống tốt hơn.

CÁC YẾU TỐ ĐỂ CUNG CẤP THIẾT BỊ DI CHUYỂN CÓ BÁNH XE THÀNH CÔNG

Xe lăn là một dạng thiết bị di chuyển có bánh xe (WMD). Các kết quả thành công cho việc sử dụng thiết bị di chuyển có bánh xe bao gồm việc xác định nhu cầu về một thiết bị; giới thiệu; đánh giá lâm sàng, chức năng, môi trường, và kinh tế-xã hội; kê đơn thiết bị; lắp ráp; huấn luyện; theo dõi; bảo trì và sửa chữa; đo lường kết quả; lập hồ sơ; và sự tham gia tích cực của người dùng và gia đình hoặc người chăm sóc.

ĐÁNH GIÁ TOÀN DIỆN – LÂM SÀNG, CHỨC NĂNG, VÀ MÔI TRƯỜNG

Một cuộc đánh giá toàn diện có thể theo phương pháp tiếp cận đa ngành, bao gồm một bác sĩ phục hồi chức năng, chuyên gia hoạt động trị liệu, chuyên gia vật lý trị liệu, và kỹ sư phục hồi chức năng hoặc chuyên gia kỹ thuật có kiến thức về nhu cầu ghế ngồi và di chuyển bằng xe lăn.

Lâm sàng

Vai trò của bác sĩ bao gồm đánh giá, ghi lại, và chia sẻ với đội ngũ về các tình trạng y tế cơ bản đòi hỏi phải kê đơn xe lăn. Các yếu tố cần xem xét bao gồm tuổi, tiên lượng bệnh, đau, cân nặng, các vấn đề về tim-phổi hoặc cơ-xương-khớp, các vấn đề về tiết niệu hoặc tiêu hóa, trạng thái tâm thần, năng lực nhận thức, và nguy cơ té ngã. Các nguy cơ tiềm ẩn và các chấn thương thứ phát, chẳng hạn như loét do tì đè, biến dạng tư thế, hoặc chấn thương do căng thẳng lặp đi lặp lại ở chi trên, liên quan đến việc sử dụng thiết bị cũng phải được đánh giá và xem xét. Đánh giá toàn diện bao gồm đánh giá sức mạnh, tầm vận động, sự phối hợp, thăng bằng, tư thế, trương lực cơ, co rút, sức bền, tư thế ngồi, sự ổn định của thân mình, nhận thức, tri giác, và việc sử dụng các dụng cụ chỉnh hình bên ngoài. Đánh giá sự thẳng hàng của xương chậu là rất quan trọng vì xương chậu đóng vai trò là nền tảng của tất cả các hỗ trợ ghế ngồi, và các lệch vẹo xương chậu và biến dạng cột sống cần được điều chỉnh để tạo điều kiện cho sự dung nạp khi ngồi. Sở thích của cá nhân đối với các tư thế ngồi khác nhau, ngay cả khi chúng có vẻ không đúng về mặt kỹ thuật, cũng phải được xem xét. Các phép đo quan trọng khác bao gồm tầm vận động của hông và gối, đặc biệt là khi ngồi.

Chức năng

Các đánh giá khả năng vận động chức năng trong các lĩnh vực tự chăm sóc, tầm với, tiếp cận các bề mặt ở nhiều độ cao khác nhau, di chuyển sang các bề mặt khác nhau, và khả năng vận động chức năng trong môi trường tự nhiên của người dùng ở nhà và vai trò nghề nghiệp của người dùng nên được kết hợp trong đánh giá chức năng vì môi trường lâm sàng thường rất khác so với môi trường thực tế. Cần phải thực hiện đánh giá kỹ năng sử dụng xe lăn để xác định loại hình di chuyển phù hợp, liệu một người có đủ năng lực thể chất và nhận thức để sử dụng xe lăn hay không, và để xác định việc huấn luyện cần thiết về cách sử dụng đúng xe lăn và hệ thống ghế ngồi.

Môi trường

Vai trò, sở thích, trách nhiệm, và nghề nghiệp của người dùng trong môi trường cần được hiểu rõ trong quá trình đánh giá và kê đơn ngoài năng lực thể chất và sức khỏe. Khả năng tiếp cận vật lý trong nhà, nơi làm việc, trường học, hoặc các khu vực khác của cộng đồng thường có tác động lớn đến tính khả thi của các lựa chọn xe lăn và hệ thống ghế ngồi. Cần có một cuộc đánh giá và khảo sát kỹ lưỡng về nhà ở, khả năng sử dụng thiết bị trong môi trường nghề nghiệp, và xác định các rào cản và yếu tố thuận lợi khi xác định các lựa chọn thiết bị di chuyển nào là phù hợp nhất cho người dùng. Ngoài chức năng, yếu tố thẩm mỹ là một đặc điểm quan trọng vì nó thường được coi là một phần mở rộng của cơ thể người dùng và là một phương thức thể hiện bản thân. Yếu tố này góp phần vào sự chấp nhận xe lăn của người dùng. Khía cạnh di động và vận chuyển của thiết bị di chuyển có bánh xe trong các chức năng sống và môi trường của người dùng cần được kết hợp vào toàn bộ quá trình đánh giá để đảm bảo khả năng sử dụng tối ưu của xe lăn.

ĐẢM BẢO CHỨC NĂNG, CHẤT LƯỢNG CUỘC SỐNG VÀ HIỆU SUẤT THIẾT BỊ TỐI ƯU

Việc khuyến nghị và lựa chọn thiết bị thường đi đôi với quá trình đánh giá với sự tham gia tích cực của người dùng, bao gồm cả việc thử xe lăn.

Nguyên tắc Ghế ngồi

Việc định vị đúng xương chậu và thân mình cung cấp một nền tảng ổn định cho các chi trên để ngăn ngừa việc sử dụng quá mức và chấn thương chi trên. Nếu không có định vị nền tảng đúng, đầu và cổ sẽ không được thẳng hàng tốt với cột sống. Xương chậu nên được ổn định trên một tấm đệm cung cấp hỗ trợ tư thế cũng như phân phối áp lực tối ưu. Tấm đệm nên được gắn trên một bề mặt cứng để duy trì vị trí của nó. Hệ thống ghế ngồi cần phải thích ứng với xương chậu và thân mình ở các vị trí khác ngoài vị trí trung tính. Việc định vị và hỗ trợ đúng đầu và cổ tạo điều kiện cho việc thở và nuốt đúng cách và có thể ngăn ngừa căng thẳng quá mức của các cơ ổn định đầu và cổ. Các hệ thống nghiêng và ngả lưng luôn phải được trang bị tựa đầu để hỗ trợ đầu khi điều chỉnh hướng ghế và góc lưng. Cần có các cân nhắc ghế ngồi bổ sung cho những bệnh nhân bị mất cảm giác, liệt hoặc yếu cơ, co rút, hoặc co cứng và tăng trương lực cơ (Bảng 14.1). Hầu hết các cá nhân sẽ yêu cầu tùy chỉnh để có được sự sử dụng tối ưu và thích ứng với các nhu cầu đặc biệt.

Bảng 14.1: Các Tình trạng Yêu cầu Cân nhắc Ghế ngồi Đặc biệt

Kê đơn và Tài trợ

Một lá thư giải trình cho các nhà tài trợ là phổ biến, do đó việc ghi lại rõ ràng các yêu cầu đánh giá và can thiệp là rất quan trọng. Cần trình bày chi tiết về tình trạng y tế, tiên lượng, bối cảnh, tiên lượng về khả năng vận động chức năng và xe lăn, cùng với các hậu quả tiềm tàng của việc từ chối tài trợ cho xe lăn và thiết bị ghế ngồi được kê đơn.

Lắp ráp, Giao hàng và Huấn luyện Xe lăn

Thiếu chú ý đến quá trình lắp ráp và huấn luyện thường dẫn đến các kết quả kém về chức năng, sức khỏe và sự hài lòng. Các buổi lắp ráp sẽ đảm bảo rằng các mục tiêu đã thiết lập trong quá trình đánh giá dẫn đến việc kê đơn được đáp ứng và, nếu cần, được xem xét và sửa đổi dựa trên nhu cầu hiện tại hoặc sự tiến triển của bệnh. Sau khi giao hoặc bàn giao xe lăn, điều quan trọng là phải đảm bảo việc sử dụng và bảo trì xe lăn đúng cách được chứng minh. Cần phải đánh giá và huấn luyện các kỹ năng xe lăn để vận hành tối ưu, hiệu quả và an toàn.

Theo dõi, Bảo trì và Sửa chữa

Phải có các cuộc hẹn theo dõi định kỳ để đảm bảo thiết bị đáp ứng nhu cầu của người dùng và để khắc phục các sự cố cũng như để xác định các cơ hội để tăng cường và cải thiện hiệu suất của xe lăn và các kỹ năng. Thường thì điều này được phối hợp với cuộc hẹn khám lâm sàng định kỳ của cá nhân. Cần có một lịch trình bảo trì để đảm bảo hiệu suất tối ưu và kéo dài tuổi thọ của xe lăn và hệ thống ghế ngồi. Việc xác định sớm và kịp thời các vấn đề, dù là liên quan đến xe lăn hay người dùng, sẽ giúp ngăn ngừa các biến chứng y tế và giảm chất lượng cuộc sống nói chung.

CÁC CÔNG CỤ ĐÁNH GIÁ VÀ THƯỚC ĐO KẾT QUẢ

Các công cụ đánh giá và thước đo kết quả cụ thể được sử dụng để đảm bảo việc kê đơn chính xác và hiệu quả của các can thiệp có thể được chứng minh và theo dõi một cách khách quan.

Nhân trắc học

Các chuyên gia phục hồi chức năng sử dụng compa, thước dây cứng và mềm, thước đo góc, cân, và máy ảnh kỹ thuật số để đo lường nhân trắc toàn diện. Những phép đo này sau đó được chuyển thành các kích thước cụ thể của xe lăn và hệ thống ghế ngồi. Những phép đo khách quan này sẽ hỗ trợ các điều chỉnh và tăng cường hiệu suất trong tương lai.

Phân tích Lực đẩy (Hình e14.1)

Phân tích lực đẩy là rất quan trọng để duy trì sức khỏe lâu dài của một cá nhân bằng cách giảm thiểu khả năng phát triển đau và chấn thương chi trên và tối đa hóa chức năng. Các công cụ đánh giá bao gồm bài kiểm tra đẩy xe lăn bằng đồng hồ bấm giờ; thước dây; quan sát lâm sàng; giao thức SmartWheel sử dụng các vành đẩy đo lực, mô-men xoắn, và khoảng cách; và quan sát lâm sàng.

Hình e14.1: Phân tích Lực đẩy . Đẩy xe lăn: Sử dụng các cú đẩy dài, tác động thấp và tay đi qua dưới vành (B) trong quá trình hồi phục có liên quan đến cơ sinh học tốt hơn.

Phân tích Áp lực (Hình e14.2)

Phân tích áp lực được sử dụng để thiết lập hệ thống ghế ngồi, huấn luyện cá nhân về các kỹ thuật giảm áp lực đúng cách (thông qua cơ chế phản hồi sinh học), so sánh các hệ thống ghế ngồi, và ghi lại sự thay đổi về khả năng chịu đựng khi ngồi theo thời gian. Ngoài các quan sát và ấn tượng lâm sàng, một hệ thống lập bản đồ áp lực có thể được sử dụng để cung cấp một cơ chế định lượng để đo lường các đặc tính giảm áp lực sao cho khả năng phát triển loét do tì đè và biến dạng tư thế được giảm thiểu. Như với tất cả các khía cạnh của việc đánh giá và kê đơn, ý kiến của người dùng là rất quan trọng trong việc đảm bảo sự chấp nhận và sử dụng tối ưu thiết bị.