Sổ tay Phục hồi chức năng Lâm sàng Braddom, Ấn bản thứ hai (2026). Chương 14: Xe lăn và các Hệ thống Ghế ngồi

Sổ tay Phục hồi chức năng Lâm sàng Braddom, Ấn bản thứ hai (2026)
Nhà xuất bản: ELSEVIER, 2026
Tác giả: David Cifu, Henry L. Lew – Dịch và chú giải: Ths.Bs. Lê Đình Sáng
(C) Bản dịch tiếng Việt bởi THƯ VIỆN Y HỌC MEDIPHARM

Chương 14: Xe lăn và các Hệ thống Ghế ngồi

Wheelchair and seating systems
Nazirah Hasnan
Braddom’s Rehabilitation Care: A Clinical Handbook, 14, 129-144.e16

Hướng dẫn Nhanh

Một phương pháp tiếp cận chăm sóc theo nhóm bao gồm một đội ngũ chuyên gia phục hồi chức năng đa ngành, bệnh nhân, và các thành viên gia đình hoặc người chăm sóc có liên quan nên được thực hiện để giải quyết các vấn đề như đánh giá, kê đơn, huấn luyện, giao sản phẩm, và kết quả chức năng của người sử dụng xe lăn. Phương pháp tiếp cận phải kết hợp một kế hoạch toàn diện để có kết quả tốt nhất cho người dùng trong suốt vòng đời của người dùng, xe lăn, và hệ thống ghế ngồi để đảm bảo sức khỏe, khả năng vận động, sự tham gia cộng đồng, và chất lượng cuộc sống tốt hơn.

CÁC YẾU TỐ ĐỂ CUNG CẤP THIẾT BỊ DI CHUYỂN CÓ BÁNH XE THÀNH CÔNG

Xe lăn là một dạng thiết bị di chuyển có bánh xe (WMD). Các kết quả thành công cho việc sử dụng thiết bị di chuyển có bánh xe bao gồm việc xác định nhu cầu về một thiết bị; giới thiệu; đánh giá lâm sàng, chức năng, môi trường, và kinh tế-xã hội; kê đơn thiết bị; lắp ráp; huấn luyện; theo dõi; bảo trì và sửa chữa; đo lường kết quả; lập hồ sơ; và sự tham gia tích cực của người dùng và gia đình hoặc người chăm sóc.

ĐÁNH GIÁ TOÀN DIỆN – LÂM SÀNG, CHỨC NĂNG, VÀ MÔI TRƯỜNG

Một cuộc đánh giá toàn diện có thể theo phương pháp tiếp cận đa ngành, bao gồm một bác sĩ phục hồi chức năng, chuyên gia hoạt động trị liệu, chuyên gia vật lý trị liệu, và kỹ sư phục hồi chức năng hoặc chuyên gia kỹ thuật có kiến thức về nhu cầu ghế ngồi và di chuyển bằng xe lăn.

Lâm sàng

Vai trò của bác sĩ bao gồm đánh giá, ghi lại, và chia sẻ với đội ngũ về các tình trạng y tế cơ bản đòi hỏi phải kê đơn xe lăn. Các yếu tố cần xem xét bao gồm tuổi, tiên lượng bệnh, đau, cân nặng, các vấn đề về tim-phổi hoặc cơ-xương-khớp, các vấn đề về tiết niệu hoặc tiêu hóa, trạng thái tâm thần, năng lực nhận thức, và nguy cơ té ngã. Các nguy cơ tiềm ẩn và các chấn thương thứ phát, chẳng hạn như loét do tì đè, biến dạng tư thế, hoặc chấn thương do căng thẳng lặp đi lặp lại ở chi trên, liên quan đến việc sử dụng thiết bị cũng phải được đánh giá và xem xét. Đánh giá toàn diện bao gồm đánh giá sức mạnh, tầm vận động, sự phối hợp, thăng bằng, tư thế, trương lực cơ, co rút, sức bền, tư thế ngồi, sự ổn định của thân mình, nhận thức, tri giác, và việc sử dụng các dụng cụ chỉnh hình bên ngoài. Đánh giá sự thẳng hàng của xương chậu là rất quan trọng vì xương chậu đóng vai trò là nền tảng của tất cả các hỗ trợ ghế ngồi, và các lệch vẹo xương chậu và biến dạng cột sống cần được điều chỉnh để tạo điều kiện cho sự dung nạp khi ngồi. Sở thích của cá nhân đối với các tư thế ngồi khác nhau, ngay cả khi chúng có vẻ không đúng về mặt kỹ thuật, cũng phải được xem xét. Các phép đo quan trọng khác bao gồm tầm vận động của hông và gối, đặc biệt là khi ngồi.

Chức năng

Các đánh giá khả năng vận động chức năng trong các lĩnh vực tự chăm sóc, tầm với, tiếp cận các bề mặt ở nhiều độ cao khác nhau, di chuyển sang các bề mặt khác nhau, và khả năng vận động chức năng trong môi trường tự nhiên của người dùng ở nhà và vai trò nghề nghiệp của người dùng nên được kết hợp trong đánh giá chức năng vì môi trường lâm sàng thường rất khác so với môi trường thực tế. Cần phải thực hiện đánh giá kỹ năng sử dụng xe lăn để xác định loại hình di chuyển phù hợp, liệu một người có đủ năng lực thể chất và nhận thức để sử dụng xe lăn hay không, và để xác định việc huấn luyện cần thiết về cách sử dụng đúng xe lăn và hệ thống ghế ngồi.

Môi trường

Vai trò, sở thích, trách nhiệm, và nghề nghiệp của người dùng trong môi trường cần được hiểu rõ trong quá trình đánh giá và kê đơn ngoài năng lực thể chất và sức khỏe. Khả năng tiếp cận vật lý trong nhà, nơi làm việc, trường học, hoặc các khu vực khác của cộng đồng thường có tác động lớn đến tính khả thi của các lựa chọn xe lăn và hệ thống ghế ngồi. Cần có một cuộc đánh giá và khảo sát kỹ lưỡng về nhà ở, khả năng sử dụng thiết bị trong môi trường nghề nghiệp, và xác định các rào cản và yếu tố thuận lợi khi xác định các lựa chọn thiết bị di chuyển nào là phù hợp nhất cho người dùng. Ngoài chức năng, yếu tố thẩm mỹ là một đặc điểm quan trọng vì nó thường được coi là một phần mở rộng của cơ thể người dùng và là một phương thức thể hiện bản thân. Yếu tố này góp phần vào sự chấp nhận xe lăn của người dùng. Khía cạnh di động và vận chuyển của thiết bị di chuyển có bánh xe trong các chức năng sống và môi trường của người dùng cần được kết hợp vào toàn bộ quá trình đánh giá để đảm bảo khả năng sử dụng tối ưu của xe lăn.

ĐẢM BẢO CHỨC NĂNG, CHẤT LƯỢNG CUỘC SỐNG VÀ HIỆU SUẤT THIẾT BỊ TỐI ƯU

Việc khuyến nghị và lựa chọn thiết bị thường đi đôi với quá trình đánh giá với sự tham gia tích cực của người dùng, bao gồm cả việc thử xe lăn.

Nguyên tắc Ghế ngồi

Việc định vị đúng xương chậu và thân mình cung cấp một nền tảng ổn định cho các chi trên để ngăn ngừa việc sử dụng quá mức và chấn thương chi trên. Nếu không có định vị nền tảng đúng, đầu và cổ sẽ không được thẳng hàng tốt với cột sống. Xương chậu nên được ổn định trên một tấm đệm cung cấp hỗ trợ tư thế cũng như phân phối áp lực tối ưu. Tấm đệm nên được gắn trên một bề mặt cứng để duy trì vị trí của nó. Hệ thống ghế ngồi cần phải thích ứng với xương chậu và thân mình ở các vị trí khác ngoài vị trí trung tính. Việc định vị và hỗ trợ đúng đầu và cổ tạo điều kiện cho việc thở và nuốt đúng cách và có thể ngăn ngừa căng thẳng quá mức của các cơ ổn định đầu và cổ. Các hệ thống nghiêng và ngả lưng luôn phải được trang bị tựa đầu để hỗ trợ đầu khi điều chỉnh hướng ghế và góc lưng. Cần có các cân nhắc ghế ngồi bổ sung cho những bệnh nhân bị mất cảm giác, liệt hoặc yếu cơ, co rút, hoặc co cứng và tăng trương lực cơ (Bảng 14.1). Hầu hết các cá nhân sẽ yêu cầu tùy chỉnh để có được sự sử dụng tối ưu và thích ứng với các nhu cầu đặc biệt.