Sổ tay Phục hồi chức năng Lâm sàng Braddom, Ấn bản thứ hai (2026). Chương 44. Các Hội chứng Đột quỵ

Sổ tay Phục hồi chức năng Lâm sàng Braddom, Ấn bản thứ hai (2026)
Nhà xuất bản: ELSEVIER, 2026
Tác giả: David Cifu, Henry L. Lew – Dịch và chú giải: Ths.Bs. Lê Đình Sáng
(C) Bản dịch tiếng Việt bởi THƯ VIỆN Y HỌC MEDIPHARM

Chương 44: Các Hội chứng Đột quỵ

Stroke syndromes
Mauro Zampolini
Braddom’s Rehabilitation Care: A Clinical Handbook, 44, 453-464.e10

Hướng dẫn nhanh

GIỚI THIỆU

Việc nhận biết các dấu hiệu, triệu chứng và các loại hội chứng đột quỵ là rất cần thiết trong chẩn đoán, điều trị và phục hồi chức năng đột quỵ. Loại đột quỵ giúp xác định tiềm năng và mô hình phục hồi. Vị trí đột quỵ liên quan đến các hội chứng cụ thể, nhưng tiên lượng chức năng không dễ tương quan vì sự suy giảm mạng lưới thần kinh tiềm ẩn là rất quan trọng.

Có hai loại đột quỵ chính: thiếu máu cục bộ và xuất huyết. Đột quỵ thiếu máu cục bộ là phổ biến nhất, chiếm khoảng 85% đến 90% tất cả các trường hợp đột quỵ.

CÁC LOẠI ĐỘT QUỴ

Giải phẫu thần kinh cơ bản (Hình 44.1, Hình 44.2 và Hình 44.3)

Đa giác Willis được cung cấp bởi các động mạch nội sọ chính: động mạch cảnh ở phía trước và động mạch nền ở phía sau. Mục đích là để bù trừ tuần hoàn trong trường hợp một hoặc nhiều động mạch bị suy giảm chức năng.

Các Hội chứng Lâm sàng theo Động mạch Chính (Bảng 44.4)

CÁC HỘI CHỨNG ĐỘNG MẠCH CẢNH

Huyết khối động mạch cảnh thường biểu hiện bằng cơn thiếu máu não thoáng qua (TIA), thường chỉ kéo dài vài phút nhưng có thể kéo dài đến 24 giờ.

HỘI CHỨNG ĐỘNG MẠCH NÃO TRƯỚC

Đột quỵ động mạch não trước (ACA) chỉ chiếm 3% tổng số các trường hợp đột quỵ.

• Nhồi máu ACA một bên có thể gây liệt nửa người đối bên nặng hơn ở chân và vai.
• Mất cảm giác sẽ ở mức tối thiểu.
• Thường có mất dùng động tác chi (limb apraxia) giới hạn ở bên trái khi có lệnh bằng lời nói.
• Suy giảm hành vi: chậm vận động tâm thần, rối loạn chức năng nhận thức điều hành hoặc mất kiểm soát hành vi (disinhibition).

HỘI CHỨNG ĐỘNG MẠCH NÃO GIỮA

• Liệt nửa người đối bên
• Mất cảm giác nửa người hoặc mất cảm giác hoàn toàn nửa người đối bên
• Mắt lệch về phía đối diện với bên liệt
• Tổn thương vùng chi phối của động mạch não giữa (MCA) ưu thế dẫn đến mất ngôn ngữ toàn thể với giảm độ trôi chảy và suy giảm nghiêm trọng khả năng hiểu.
• Tổn thương vùng chi phối của MCA không ưu thế dẫn đến các khiếm khuyết thị giác và nhận thức nghiêm trọng với rối loạn định hướng không gian cơ thể và hội chứng bỏ quên nửa người bên trái nghiêm trọng do giảm chú ý bên trái (tổn thương thùy đỉnh) và giảm khám phá (tổn thương thùy trán) ở cơ thể và không gian bên trái.
• Suy giảm hành vi: Không nhận thức bệnh tật (Anosognosia), mất dùng động tác mặc quần áo, mất dùng động tác xây dựng.

HỘI CHỨNG MCA (NHÁNH TRÊN)

• Liệt nửa người đối bên ảnh hưởng đến cánh tay và bàn tay nhiều hơn chân
• Bán cầu ưu thế
  • Mất ngôn ngữ Broca với giảm độ trôi chảy của lời nói, lỗi mất dùng động tác lời nói (apraxic errors), không có khả năng lặp lại, và suy giảm tối thiểu khả năng hiểu.
• Bán cầu không ưu thế
  • Hội chứng bỏ quên nửa người với giảm khám phá không gian bên trái và giảm nhẹ chú ý đến các kích thích bên trái
  • Thường có các khiếm khuyết trong nhận thức không gian thị giác

Các Hội chứng Đột quỵ Ổ khuyết (Bảng 44.5)

Đột quỵ cảm giác đơn thuần được đặc trưng bởi tê ở mặt, cánh tay và chân ở một bên cơ thể. Không có các khiếm khuyết vận động hoặc nhận thức đi kèm. Nó có thể phát triển thành các hội chứng đau muộn hoặc mạn tính và gây ra hội chứng đau trung ương sau đột quỵ.

Liệt nửa người vận động đơn thuần chỉ là mất vận động ở mặt, cánh tay và chân, có hoặc không có loạn trương lực co cứng ở một bên cơ thể.

Hội chứng nói khó-vụng về tay và liệt nửa người thất điều là các hội chứng ổ khuyết do tổn thương ở đáy cầu não. Đột quỵ cảm giác-vận động rất có thể xảy ra ở đồi thị bụng-bên và chỗ nối bao trong.

Hội chứng Động mạch Não Sau và Các Hội chứng Thân não (Bảng 44.6)

• Hội chứng cảm giác đối bên
• Bán manh đồng danh đối bên
• Mất đọc đơn thuần (alexia without agraphia) (hiếm gặp), trong đó bệnh nhân không thể đọc nhưng có thể viết
  • Tổn thương phần sau thể chai làm mất kết nối vỏ não thị giác chính bên phải với mạng lưới ngôn ngữ và ngăn chặn việc chuyển các từ nhìn thấy ở không gian bên trái đến các trung tâm ngôn ngữ.
  • Viết không bị ảnh hưởng.
• Hội chứng bỏ quên nửa người bên trái hiếm gặp

Các Hội chứng Tiểu não (Bảng 44.7)

Động mạch tiểu não sau dưới (PICA) cung cấp máu cho hành não và các phần của bó gai đồi thị. Động mạch tiểu não trước dưới (AICA) cung cấp máu cho cầu não, nhân và bó gai sinh ba, cuống tiểu não dưới và giữa, và bó gai đồi thị. Nguồn cung cấp máu cho tiểu não được cung cấp bởi ba nhánh của động mạch đốt sống và động mạch nền. PICA cung cấp máu cho hành não bên, nửa dưới của tiểu não và thùy nhộng dưới. AICA cung cấp máu cho cầu não dưới bên, cuống tiểu não giữa và dải bụng trước của tiểu não giữa các vùng của PICA và động mạch tiểu não trên (SCA). SCA cung cấp máu cho cầu não trên bên, cuống tiểu não trên và phần lớn nửa trên của bán cầu tiểu não.

QUẢN LÝ BAN ĐẦU

Khoa cấp cứu nên sẵn sàng tiếp nhận bệnh nhân đột quỵ và hoàn thành đánh giá của bác sĩ, bao gồm Thang điểm Đột quỵ Quốc gia Hoa Kỳ (NIHSS), trong vòng vài phút sau khi đến; chụp cắt lớp vi tính (CT) không cản quang sọ não, chụp cộng hưởng từ (MRI) não sử dụng hình ảnh khuếch tán trọng số (DWI) nhạy hơn CT đối với thiếu máu cục bộ. Đánh giá nên bao gồm bệnh sử kỹ lưỡng để loại trừ các trường hợp giả đột quỵ như co giật, migraine và rối loạn chuyển đổi. Trong trường hợp đột quỵ thiếu máu cục bộ trong vòng 4.5 giờ kể từ khi khởi phát, bệnh nhân là ứng cử viên cho thuốc hoạt hóa plasminogen mô tái tổ hợp đường tĩnh mạch alteplase. Tỷ lệ lợi ích-nguy cơ giảm dần theo giờ kể từ khi đột quỵ khởi phát do nguy cơ xuất huyết nội sọ.

Lấy huyết khối cơ học mở rộng cửa sổ điều trị đột quỵ cấp tính lên đến 24 giờ, nhưng nó chỉ giới hạn ở các đột quỵ do huyết khối mạch máu lớn.

Các thuốc chống kết tập tiểu cầu nên làm giảm nguy cơ đột quỵ và tái phát đột quỵ. Aspirin có thể được bắt đầu với liều 325 mg trong vòng 24 đến 48 giờ kể từ khi khởi phát triệu chứng.

CÁC BIẾN CHỨNG CỦA ĐỘT QUỴ (BẢNG 44.8)

Phục hồi chức năng đột quỵ nên được bắt đầu càng sớm càng tốt. Một trong những mục tiêu chính là phòng ngừa, xác định và điều trị đúng các biến chứng thường gặp sau đột quỵ. Nhìn chung, các biến chứng thường xuyên và được thấy ở 85% bệnh nhân đột quỵ trong quá trình nhập viện.

Các biến chứng thần kinh

CHUYỂN DẠNG XUẤT HUYẾT (BẢNG 44.9)

Chuyển dạng xuất huyết tương đối phổ biến sau đột quỵ thiếu máu cục bộ ngay cả khi không nhận được can thiệp đột quỵ cấp tính hiện tại như tiêu sợi huyết hoặc lấy huyết khối cơ học; các nghiên cứu trước đây đã ghi nhận tỷ lệ mắc là 40.6% sau tắc mạch não và 43% trong nhồi máu não.

ĐỘT QUỴ TÁI PHÁT

Tỷ lệ tái phát cao nhất trong 30 ngày đầu tiên sau đột quỵ/TIA ban đầu. Khoảng một nửa số đột quỵ tái phát trong vòng 90 ngày xảy ra trong 2 tuần đầu tiên, do đó nhấn mạnh tầm quan trọng của các biện pháp tích cực và theo dõi chặt chẽ trong quá trình phục hồi chức năng nội trú cấp tính.

CO GIẬT

Tỷ lệ co giật sau đột quỵ thay đổi rộng rãi trong y văn, tùy thuộc vào nghiên cứu. Trong giai đoạn sớm (tuần đầu tiên) sau đột quỵ, ước tính là 2% đến 23%; con số này tăng lên 3% đến 67% ở giai đoạn mạn tính. Các hướng dẫn đề xuất “không khuyến nghị dự phòng thường quy cho bệnh nhân đột quỵ thiếu máu cục bộ hoặc xuất huyết” (IIIC).

NÃO ÚNG THỦY

Não úng thủy cấp tính là phổ biến sau xuất huyết dưới nhện (SAH) do vỡ phình mạch, xảy ra ở 15% đến 87% bệnh nhân, trong khi não úng thủy mạn tính, phụ thuộc shunt có thể thấy ở 8.9% đến 48% bệnh nhân. Ngoài ra, co thắt mạch có thể góp phần gây tổn thương thiếu máu cục bộ thứ phát và tăng thêm tỷ lệ bệnh tật và tử vong. Do đó, nên xem xét việc đặt shunt ngoài.