CHẨN ĐOÁN PHÂN BIỆT CÁC TRIỆU CHỨNG THƯỜNG GẶP, ẤN BẢN THỨ 7
(Differential Diagnosis of Common Complaints, Seventh Edition)
Tác giả: Seller, Robert H., MD – Nhà xuất bản: Elsevier
Biên dịch: Ths.Bs. Lê Đình Sáng

Chương 10: Tiêu chảy

Diarrhea
Robert H. Seller, MD; Andrew B. Symons, MD, MS
Differential Diagnosis of Common Complaints, 10, 114-130

Trong chương này, tiêu chảy được định nghĩa là sự gia tăng tần suất, độ lỏng, hoặc khối lượng phân so với thói quen thông thường của một người. Tiêu chảy cấp chỉ đứng thứ hai sau bệnh đường hô hấp cấp tính về tần suất trong các gia đình Mỹ. Tiêu chảy cấp tính nặng phổ biến hơn ở các nhóm dễ bị tổn thương như người già, khách du lịch, những người bị suy giảm miễn dịch do virus gây suy giảm miễn dịch ở người (HIV – human immunodeficiency virus), những người dùng steroid, và những người đang hóa trị. Tiêu chảy thường xuyên nhất là do viêm dạ dày ruột cấp gây ra bởi virus hoặc (ít thường xuyên hơn) bởi vi khuẩn hoặc động vật nguyên sinh.

Tiêu chảy nhiễm trùng phổ biến hơn ở những bệnh nhân sống (kể cả trên tàu) hoặc làm việc trong điều kiện gần gũi và những người tiếp xúc với thực phẩm và nước bị ô nhiễm hoặc xử lý nước thải không đầy đủ. Các nguyên nhân phổ biến khác của tiêu chảy là hội chứng ruột kích thích (IBS – irritable bowel syndrome), đái tháo đường, uống kháng sinh, thuốc chống viêm, các chất chứa magiê, rượu, không dung nạp lactose, và bệnh celiac (nhạy cảm với gluten). Tiêu chảy do IBS, đái tháo đường, không dung nạp lactose, uống thuốc liên tục, hoặc nghiện rượu thường là mạn tính.

Khi đánh giá một bệnh nhân phàn nàn về tiêu chảy, bác sĩ phải hỏi về các vấn đề sau:

1. Tần suất và kiểu đi tiêu thông thường
2. Kiểu đi tiêu hiện tại
3. Tiêu chảy về đêm
4. Máu hoặc chất nhầy trong phân
5. Đi du lịch trong Hoa Kỳ hoặc nước ngoài
6. Những thay đổi gần đây trong chế độ ăn
7. Tình trạng tiêu chảy trầm trọng hơn bởi các loại thực phẩm cụ thể như các sản phẩm từ sữa
8. Uống thuốc gần đây
9. Những thay đổi trong bản chất của việc ăn uống
10. Bất kỳ tiền sử bệnh hoặc phẫu thuật quan trọng nào trước đó

Cơ địa Bệnh nhân

Ở mọi lứa tuổi, viêm dạ dày ruột do virus là nguyên nhân phổ biến nhất của tiêu chảy cấp. Đây thường là một tình trạng lành tính, tự giới hạn ở người lớn nhưng có thể dẫn đến mất nước nghiêm trọng ở trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ. Ở trẻ sơ sinh dưới 3 tuổi, rotavirus chịu trách nhiệm cho khoảng 50% các ca viêm dạ dày ruột không do vi khuẩn vào mùa đông. Đỉnh điểm mùa đông này thậm chí còn lớn hơn ở các vùng khí hậu ôn đới, chẳng hạn như ở Hoa Kỳ. Salmonella là nguyên nhân gây viêm dạ dày ruột phổ biến hơn ở trẻ em từ 1–4 tuổi. Các vụ dịch Shigella đã được ghi nhận ở trẻ em từ 1–4 tuổi và ở những người sống trong môi trường khép kín, đặc biệt là những nơi có điều kiện vệ sinh không đạt tiêu chuẩn (ví dụ: trong nhà tù và các cơ sở giam giữ).

Ở trẻ sơ sinh và trẻ mới biết đi, các rối loạn tiêu hóa chức năng bao gồm tiêu chảy và táo bón chức năng.

Bệnh Giardia không phổ biến ở trẻ em, nhưng trẻ sơ sinh dễ bị mắc bệnh. Trẻ sơ sinh có thể bị bệnh khá nặng, trái ngược với người lớn, thường không có triệu chứng. Tuy nhiên, tiêu chảy cấp hoặc bán cấp với các triệu chứng rõ rệt cũng có thể xảy ra ở một số người lớn mắc bệnh giardia. Các báo cáo về bệnh giardia có triệu chứng đã tăng lên, chủ yếu ở những người đi bộ đường dài và cắm trại, những người có nhiều khả năng uống nước bị nhiễm Giardia.

Bất cứ khi nào tiêu chảy ở trẻ sơ sinh dưới 1 tuổi tương ứng với việc tăng lượng các sản phẩm từ sữa, nên nghi ngờ không dung nạp lactose (thiếu lactase). Dạng tiêu chảy này không chỉ giới hạn ở trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ. Nó xảy ra ở 15% người gốc Bắc Âu, lên đến 80% người Mỹ gốc Phi và gốc Tây Ban Nha, và lên đến 100% người Mỹ bản địa và người châu Á. Mặc dù những người này trước đây có thể không biểu hiện không dung nạp lactose, nhưng việc sản xuất lactase thường giảm theo tuổi. Sự sụt giảm này rõ rệt hơn ở một số người, và tiêu chảy dường như xảy ra sau khi ăn một lượng lớn lactose cấp tính hoặc mạn tính như có trong sữa, phô mai, kem, và các sản phẩm từ sữa khác. Thiếu lactase tạm thời là phổ biến sau khi bị viêm dạ dày ruột nhiễm trùng.

Phụ nữ trung niên bị tiêu chảy mạn tính có nhiều khả năng bị tiêu chảy chức năng hoặc hội chứng ruột kích thích. Nó thường đi kèm với lo âu lan tỏa. Một dạng tiêu chảy khác được báo cáo là thường xuyên hơn ở phụ nữ bị rối loạn ăn uống là lạm dụng hoặc sử dụng lén lút thuốc nhuận tràng.