CHẨN ĐOÁN PHÂN BIỆT CÁC TRIỆU CHỨNG THƯỜNG GẶP, ẤN BẢN THỨ 7
(Differential Diagnosis of Common Complaints, Seventh Edition)
Tác giả: Seller, Robert H., MD – Nhà xuất bản: Elsevier
Biên dịch: Ths.Bs. Lê Đình Sáng

Chương 16: Hay quên

Forgetfulness
Robert H. Seller, MD; Andrew B. Symons, MD, MS
Differential Diagnosis of Common Complaints, 16, 188-193

Hay quên và mất trí nhớ là những triệu chứng thường gặp, đặc biệt ở bệnh nhân cao tuổi, mà gia đình họ thường nêu ra vấn đề. Bệnh nhân và gia đình thường lo ngại rằng đó có thể là dấu hiệu sớm của bệnh Alzheimer (AD – Alzheimer’s disease). Trong lịch sử, các thuật ngữ được sử dụng để định nghĩa các dạng hay quên khác nhau bao gồm suy giảm trí nhớ liên quan đến tuổi, suy giảm nhận thức liên quan đến tuổi, suy giảm nhận thức không phải sa sút trí tuệ, và chứng hay quên lành tính do tuổi già. Ngày nay, các loại rộng hơn của suy giảm nhận thức chủ quan (SCD), suy giảm trí nhớ chủ quan, và rối loạn trí nhớ chức năng (FMD) được sử dụng. Trong khi SCD có thể phản ánh một rối loạn nhận thức thần kinh nhẹ có thể được xem là “sa sút trí tuệ Alzheimer sớm”, các dạng hay quên khác có thể hồi phục được.

Các nguyên nhân phổ biến của chứng hay quên bao gồm FMD (thường liên quan đến các tác nhân gây căng thẳng tâm lý xã hội), trầm cảm, rượu, lạm dụng chất, thuốc (đặc biệt là thuốc hướng thần), và các tình trạng y tế chung như đái tháo đường và ngưng thở tắc nghẽn khi ngủ. Chứng hay quên cũng có thể liên quan đến sa sút trí tuệ, đặc biệt là AD, sa sút trí tuệ trán-thái dương, sa sút trí tuệ mạch máu, sa sút trí tuệ thể Lewy, và sa sút trí tuệ liên quan đến bệnh Parkinson.

Khi bệnh nhân phàn nàn về chứng hay quên, đặc biệt nếu họ có vẻ không đáng tin cậy, điều cần thiết là phải tìm kiếm một người đáng tin cậy hơn, chẳng hạn như bạn bè hoặc vợ/chồng, người có thể xác nhận các chi tiết về chứng hay quên của bệnh nhân. Mặc dù mất trí nhớ và khả năng tập trung có thể có nguồn gốc chức năng hơn là thực thể, bác sĩ lâm sàng không được giả định một trong hai mà không có một đánh giá đầy đủ. Đánh giá này phải bao gồm bệnh sử đầy đủ, khám thực thể, và đặc biệt là khám trạng thái tâm thần hoặc một bài kiểm tra vi tính hóa cho suy giảm nhận thức nhẹ.

Cơ địa Bệnh nhân

Khi thanh thiếu niên hoặc thanh niên phàn nàn về chứng hay quên, suy giảm trí nhớ, hoặc mất khả năng tập trung, các nguyên nhân rất có thể là lo âu nghiêm trọng, trầm cảm, lạm dụng rượu, và lạm dụng chất. Ở một người trung niên không bị trầm cảm, sự khởi phát đột ngột của chứng hay quên nên gợi ý một nguyên nhân thực thể như lạm dụng rượu, lạm dụng thuốc, sử dụng thuốc hướng thần, u não, hoặc sự khởi phát của một quá trình sa sút trí tuệ.

Ở một bệnh nhân khỏe mạnh trên 50 tuổi, sự suy giảm trí nhớ dần dần có thể do suy giảm trí nhớ liên quan đến tuổi (AAMI) khi nó biểu hiện dưới dạng các vấn đề trong các hoạt động hàng ngày như đặt đồ vật sai chỗ và quên tên người, nhiều món đồ cần mua, hoặc các công việc cần làm. Trong nhóm tuổi này, sự mất trí nhớ đột ngột có nhiều khả năng phản ánh một nguyên nhân nghiêm trọng, bao gồm đột quỵ (tai biến mạch máu não [CVA]), xuất huyết nội sọ, và các tổn thương não (ví dụ: khối u, não úng thủy áp lực bình thường). AD cũng có xu hướng có tỷ lệ mắc trong gia đình. Sự khởi phát dần dần của suy giảm nhận thức và/hoặc sa sút trí tuệ có thể do nhiều nhồi máu, suy giáp, bệnh Parkinson, nghiện rượu, tụ máu dưới màng cứng, và não úng thủy áp lực bình thường.

Chấn thương đầu lặp đi lặp lại (ví dụ: những người võ sĩ quyền Anh gặp phải) có thể gây mất trí nhớ. Nếu bệnh nhân là người nghiện rượu hoặc lạm dụng chất hoặc có tiền sử điều trị bằng thuốc hướng thần, đặc biệt là thuốc an thần và thuốc ngủ, có thể dẫn đến suy giảm trí nhớ và khả năng tập trung.

Tính chất Triệu chứng

Điều đặc biệt quan trọng là liệu sự khởi phát của suy giảm trí nhớ là đột ngột hay từ từ. Một sự khởi phát đột ngột có thể gợi ý việc sử dụng thuốc hướng thần (ví dụ: benzodiazepines, thuốc ngủ), một quá trình đau buồn, đột quỵ (CVA), hoặc chấn thương đầu. Một sự khởi phát từ từ (hoặc ít thường xuyên hơn là khởi phát đột ngột) gợi ý trầm cảm, sa sút trí tuệ tiến triển, AD, bệnh Parkinson, hoặc một rối loạn y tế đang xấu đi (ví dụ: bệnh tim, hô hấp, thận, hoặc gan). Mất khả năng tập trung, có thể bị nhầm lẫn với suy giảm trí nhớ, là một triệu chứng chính của trầm cảm.

Các triệu chứng đi kèm

Cảm giác buồn bã, suy giảm khả năng tập trung, mất hứng thú, mất ngủ, và giảm ham muốn tình dục gợi ý rằng chứng hay quên có thể do trầm cảm, mặc dù các rối loạn tâm thần chính khác cũng có thể gây mất trí nhớ. Đau đầu dữ dội, thường nặng hơn khi ho và đôi khi đi kèm với nôn, gợi ý khả năng có u não. Run khi nghỉ, vận động chậm, dáng đi lê chân, và mặt nạ gợi ý rằng bệnh Parkinson có thể là nguyên nhân của mất trí nhớ. Ngoài ra, sự suy giảm dần dần các kỹ năng nhận thức gợi ý một quá trình sa sút trí tuệ như AD hoặc sa sút trí tuệ đa nhồi máu. Nếu bệnh nhân có các dấu hiệu nhiễm trùng, viêm màng não, hoặc bệnh viêm não, sự mất trí nhớ đột ngột có thể do bệnh não do virus, vi khuẩn, hoặc nấm, đặc biệt ở những bệnh nhân bị hội chứng suy giảm miễn dịch mắc phải.