CHẨN ĐOÁN PHÂN BIỆT CÁC TRIỆU CHỨNG THƯỜNG GẶP, ẤN BẢN THỨ 7
(Differential Diagnosis of Common Complaints, Seventh Edition)
Tác giả: Seller, Robert H., MD – Nhà xuất bản: Elsevier
Biên dịch: Ths.Bs. Lê Đình Sáng

Chương 18: Ợ nóng, Khó tiêu, và Chứng khó tiêu chức năng

Robert H. Seller, MD; Andrew B. Symons, MD, MS

Heartburn, Indigestion, and Dyspepsia
Differential Diagnosis of Common Complaints, 18, 213-222

Ợ nóng và khó tiêu là những triệu chứng thường gặp khi bệnh nhân đến khám. Bởi vì những triệu chứng này thường mơ hồ, bác sĩ khó có thể xác định được nguyên nhân chính xác, và việc điều trị thường không hiệu quả.

Ợ nóng là cảm giác bỏng rát, ấm, hoặc nóng ở vùng sau xương ức, giữa mỏm ức và cán ức, đôi khi lan đến hàm hoặc (hiếm khi) cánh tay. Trớ nước (trào ngược dịch) cũng có thể xuất hiện.

Chứng khó tiêu chức năng là một thực thể riêng biệt. Chứng khó tiêu chức năng, tương tự như khó tiêu, được định nghĩa, theo tiêu chuẩn Rome III, là đau hoặc bỏng rát vùng thượng vị, đầy bụng sau ăn, hoặc no sớm mà không có bệnh thực thể tiềm ẩn. Các triệu chứng bụng từng đợt hoặc dai dẳng, thường liên quan đến ăn uống, được cho là do các rối loạn của phần gần của đường tiêu hóa. Các triệu chứng khó tiêu bao gồm khó chịu vùng bụng trên, đầy bụng sau ăn, no sớm, chán ăn, ợ hơi, buồn nôn, ợ nóng, nôn, chướng bụng, sôi bụng, khó nuốt, và bỏng rát vùng bụng. Những triệu chứng này thường liên quan đến việc ăn uống và xảy ra vào ban ngày nhưng hiếm khi vào ban đêm. Trẻ em thường có biểu hiện đau bụng trên dai dẳng hoặc tái phát.

Các nguyên nhân phổ biến nhất của ợ nóng và khó tiêu bao gồm viêm thực quản trào ngược (có hoặc không có thoát vị hoành), sử dụng thuốc (ví dụ: aspirin, thuốc chống viêm không steroid [NSAIDs], bisphosphonates, metformin, kháng sinh, digitalis, các chất bổ sung kali hoặc sắt, và các dẫn xuất a a a theophylline), viêm dạ dày, chứng khó tiêu không do loét, tiêu thụ quá nhiều thực phẩm hoặc rượu, viêm dạ dày hoạt động mạn tính, bệnh túi mật, mang thai, nuốt khí, và rối loạn tiêu hóa chức năng (GI). Mặc dù bệnh nhân có các khối u đường tiêu hóa có thể phàn nàn về ợ nóng hoặc khó tiêu, các khối u không phải là nguyên nhân phổ biến của những triệu chứng này.

Chương này tập trung vào khó tiêu và ợ nóng không liên quan đến đau bụng. Các tình trạng liên quan đến đau bụng được thảo luận trong Chương 1 và 2.

Cơ địa Bệnh nhân

Các triệu chứng khó tiêu có nguyên nhân thực thể hoặc, phổ biến nhất, là chức năng. Bệnh nhân trẻ tuổi ít có khả năng có nguyên nhân thực thể gây khó tiêu, trong khi bệnh nhân lớn tuổi có nhiều khả năng có các nguyên nhân thực thể nghiêm trọng hơn. Các rối loạn tiêu hóa chức năng phổ biến nhất ở trẻ em là chứng khó tiêu chức năng, hội chứng ruột kích thích, và đau bụng chức năng. Trẻ em hiếm khi phàn nàn về khó tiêu hoặc ợ nóng, mặc dù khó chịu vùng bụng mơ hồ có thể ảnh hưởng đến trẻ em bị kém hấp thu hoặc không dung nạp thực phẩm. Nhiễm Helicobacter pylori không phổ biến ở trẻ em. Với những tình trạng này, một số loại thực phẩm có thể gây đau bụng quặn hoặc tiêu chảy. Sụt cân với tình trạng kém hấp thu đáng kể có thể được ghi nhận. Khi trẻ em phàn nàn về chướng bụng hoặc cảm nhận được nhu động ruột và tiếng sôi, chúng thường bị bệnh tiêu hóa chức năng. Nếu những triệu chứng này không liên tục và không gây tàn tật, bệnh nhân vẫn khỏe mạnh, và nếu kết quả khám thực thể bình thường, nên nghi ngờ một nguyên nhân cảm xúc. Việc hỏi han trẻ có thể tiết lộ trầm cảm hoặc các vấn đề cảm xúc khác. Những vấn đề này thường xảy ra với căng thẳng môi trường bên ngoài như ly hôn, sự ra đời của một đứa em, bệnh tật trong gia đình, bắt đầu đi học, và các vấn đề với bạn trai hoặc bạn gái.

Ở người lớn, ợ nóng hầu như luôn do viêm thực quản trào ngược. Điều này phổ biến hơn ở phụ nữ mang thai, đặc biệt là trong những tháng cuối. Bệnh nhân bị viêm thực quản có thể phàn nàn về chứng ợ nóng nghiêm trọng được thuyên giảm bởi thuốc kháng acid và trầm trọng hơn khi nằm. Mặc dù thoát vị hoành phổ biến hơn gấp ba lần ở bệnh nhân đa sản so với phụ nữ mang thai lần đầu, các triệu chứng ợ nóng là do trào ngược thực quản chứ không phải do thoát vị hoành. Bệnh nhân mang thai bị chậm làm rỗng dạ dày, tăng áp lực trong ổ bụng, và tăng nồng độ estrogen, tất cả đều tạo điều kiện cho trào ngược thực quản. Từ 30% đến 50% người lớn cho thấy thoát vị hoành trên X-quang, và chỉ 5% trong số này báo cáo các triệu chứng ợ nóng.