CHẨN ĐOÁN PHÂN BIỆT CÁC TRIỆU CHỨNG THƯỜNG GẶP, ẤN BẢN THỨ 7
(Differential Diagnosis of Common Complaints, Seventh Edition)
Tác giả: Seller, Robert H., MD – Nhà xuất bản: Elsevier
Biên dịch: Ths.Bs. Lê Đình Sáng

Chương 23: Đau bàn chân

Robert H. Seller, MD; Andrew B. Symons, MD, MS
Pain in the Foot
Differential Diagnosis of Common Complaints, 23, 272-280

Đau bàn chân thường do đi giày không phù hợp, bệnh lý tại chỗ, hoặc một bất thường nhưng đôi khi là do đau quy chiếu. Do đó, việc thăm khám bàn chân nên bắt đầu từ cột sống và tiến dần xuống các phần xa. Đau bàn chân thường do căng cơ (muscular strain) hoặc dây chằng (ligamentous strain) liên quan đến chấn thương (trauma), hoạt động thể chất (physical activity) không quen hoặc gắng sức, và thể thao (sports). Phụ nữ thường bị đau bàn chân do đi giày mới hoặc thay đổi chiều cao gót giày. Các nguyên nhân phổ biến khác là bệnh gút (gout); viêm khớp dạng thấp, thường ảnh hưởng đến phần trước và giữa bàn chân; mụn cóc lòng bàn chân (plantar warts); chai chân (callosity); và gãy xương do mỏi ở xương bàn chân (gãy hành quân) (metatarsal stress fracture (march fracture)). Đau đơn độc ở gót chân có thể do viêm cân gan chân (plantar fasciitis), hội chứng dưới xương gót, suy động mạch, viêm gân (tendinitis) hoặc viêm bao hoạt dịch (bursitis) gân Achilles, và chấn thương của người chạy bộ (jogger’s trauma). Ở thanh thiếu niên, đau gót chân có thể do viêm mỏm xương gót (calcaneal apophysitis).

Cơ địa Bệnh nhân

Đau bàn chân ở trẻ em rất hiếm. Khi xảy ra, nó thường là kết quả của các chấn thương xương và dây chằng cấp tính hoặc các rối loạn xương-gân như viêm mỏm xương do kéo (bệnh Sever), gây đau ở đầu sau và trên của xương gót. Hội chứng quá tải, đặc biệt là viêm gân Achilles, thường xảy ra ở thanh thiếu niên. Nó chỉ hiếm khi do khối u, nhiễm trùng hoặc viêm khớp thiếu niên gây ra.

Vì đau bàn chân thường là kết quả của căng cơ hoặc dây chằng, nó có nhiều khả năng xảy ra ở những người hoạt động thể chất, đặc biệt là những người không quen với việc tập thể dục và căng cơ ở bàn chân, chẳng hạn như các vận động viên không được rèn luyện và “vận động viên cuối tuần”. Sự phát triển dần dần của đau phần trước bàn chân ở một tân binh cho thấy một gãy xương do mỏi ở xương bàn chân, phổ biến nhất ở xương bàn chân thứ hai, tiếp theo là xương bàn chân thứ ba và thứ tư. Người chạy bộ có thể bị viêm gân Achilles, hội chứng đường hầm cổ chân, hoặc viêm cân gan chân. Bong gân mắt cá chân và các chấn thương lặp đi lặp lại thường gặp ở các vũ công ba lê và vận động viên. Đau mắt cá chân có thể xảy ra trong bệnh viêm khớp dạng thấp và bệnh Lyme.

Bệnh gút phổ biến hơn ở nam giới trên 40 tuổi nhưng cũng xảy ra ở phụ nữ, đặc biệt là những người sau mãn kinh. Bệnh nhân có thể có tiền sử các đợt đau khớp hoặc sỏi niệu trước đó. Thường có thể khai thác được tiền sử gia đình bị bệnh gút.

Đau gót chân do viêm cân gan chân và kích ứng mô mềm liên quan là phổ biến nhất ở những bệnh nhân béo phì trên 40 tuổi. Khi thanh thiếu niên phàn nàn về đau gót chân, rất có thể là do viêm mỏm xương gót. Viêm gân Achilles, cũng gây đau gót chân, thường do chấn thương (ví dụ: chấn thương do chạy bộ), mặc dù bệnh nhân có thể không nhớ lại chấn thương. Viêm gân Achilles phổ biến hơn ở những bệnh nhân bị hội chứng Reiter và viêm cột sống dính khớp có kháng nguyên bạch cầu người B27 dương tính, ngay cả khi không có tiền sử chấn thương. Bác sĩ nên hỏi về việc sử dụng kháng sinh fluoroquinolone gần đây vì nhóm thuốc này được biết là làm tăng nguy cơ cả viêm gân Achilles và đứt gân. Ở những bệnh nhân bị viêm khớp dạng thấp, đau bàn chân đứng thứ hai về tần suất chỉ sau đau đầu gối, là phổ biến nhất. Ở bệnh nhân đái tháo đường, đau ở một bàn chân vô cảm có thể cho thấy bàn chân Charcot, một dạng bệnh khớp thần kinh. Tuy nhiên, tình trạng này biểu hiện dưới dạng ban đỏ, nóng và sưng bàn chân, vì vậy cần phải xem xét viêm tủy xương, suy động mạch và huyết khối tĩnh mạch sâu.

Tính chất Triệu chứng

Cũng như các loại đau khác, một bệnh sử cẩn thận về vị trí (phần trước, giữa hoặc sau bàn chân) và chất lượng của cơn đau (nó bắt đầu như thế nào, điều gì làm nó tăng lên) là hữu ích nhất trong việc xác định nguyên nhân của nó.

Đau phần trước bàn chân (Forefoot pain), thường được gọi là đau xương bàn chân (metatarsalgia), có nhiều nguyên nhân. Chúng bao gồm gãy xương do mỏi ở xương bàn chân, u thần kinh gian ngón, nhồi máu Freiberg, bệnh gút, viêm xương vừng, viêm màng hoạt dịch hoặc trật khớp bàn ngón chân (MTP), mụn cóc lòng bàn chân và teo lớp mỡ lòng bàn chân. Đau phần giữa bàn chân (Midfoot pain) là một phàn nàn không thường xuyên nhưng thường là kết quả của viêm gân hoặc bàn chân bẹt mắc phải. Đau gót chân dưới (Inferior heel pain) thường được sử dụng để mô tả đau phần sau bàn chân (hindfoot pain). Phàn nàn phổ biến này thường do viêm cân gan chân gây ra nhất. Các nguyên nhân phổ biến khác là viêm mỏm xương gót, teo lớp mỡ đệm gót, chèn ép dây thần kinh, hội chứng đường hầm cổ chân và suy động mạch. Đau gót chân sau (Posterior heel pain) thường do viêm hoặc đứt gân Achilles.

Đau bàn chân được mô tả là đau âm ỉ có thể do căng bàn chân (foot strain). Điều này có nhiều khả năng xảy ra ở người lớn tuổi, người thừa cân, người đi giày mới và những người phải đứng nhiều trong ngày. Điều quan trọng là bác sĩ phải xác định vị trí chính xác của cơn đau vì thực tế này quyết định dây chằng, gân hoặc cân nào có liên quan (bị rách hoặc bị căng). Ví dụ, đau dưới mắt cá chân ở mặt trong của gót chân cho thấy một vết rách hoặc căng của các sợi dây chằng bám vào mắt cá trong. Các triệu chứng như bỏng rát, ngứa ran hoặc tê bì cho thấy bệnh lý thần kinh (neuropathy).