Bệnh lý Thần kinh Đái tháo đường. CHƯƠNG 9. RỐI LOẠN CHỨC NĂNG VẬN ĐỘNG TRONG ĐÁI THÁO ĐƯỜNG

Bệnh lý Thần kinh Đái tháo đường (Diabetic Neuropathy) – Ấn bản 2022
Chủ biên: Mitra Tavakoli – Nhà xuất bản: Elsevier
Biên dịch và Chú giải: THS.BS. LÊ ĐÌNH SÁNG
Xuất bản trực tuyến duy nhất trên các website của Thư viện Medipharm: yhoclamsang.net – sachyhoc.com

CHƯƠNG 9. RỐI LOẠN CHỨC NĂNG VẬN ĐỘNG TRONG ĐÁI THÁO ĐƯỜNG

Anders Stouge và Henning Andersen
Khoa Thần kinh, Bệnh viện Đại học Aarhus, Aarhus, Đan Mạch

Motor dysfunction in diabetes
Diabetic Neuropathy, Chapter 9, 135-161

GIỚI THIỆU

Trong Bệnh lý thần kinh đái tháo đường (Diabetic Neuropathy – DN), các triệu chứng và dấu hiệu lâm sàng phụ thuộc vào mức độ tổn thương của các Dây thần kinh cảm giác (Sensory Nerves), Dây thần kinh tự chủ (Autonomic Nerves) và Dây thần kinh vận động (Motor Nerves), biểu hiện theo mô hình đối xứng hoặc không đối xứng. Khoảng 50% bệnh nhân đái tháo đường lâu năm có biểu hiện đối xứng hai bên, được gọi là Bệnh đa dây thần kinh cảm giác – vận động do đái tháo đường (Diabetic Sensorimotor Polyneuropathy – DSPN). Vì đây là thể bệnh phổ biến nhất, y văn thường dùng thuật ngữ DSPN đồng nghĩa với Bệnh lý thần kinh đái tháo đường (DN).

Trong quá trình tiến triển của DSPN, bệnh cảnh lâm sàng thường bị chi phối bởi các triệu chứng tổn thương thần kinh cảm giác. Do đó, một quan niệm phổ biến cho rằng hệ vận động chỉ bị ảnh hưởng ở giai đoạn muộn. Tuy nhiên, ngoài DSPN, tổn thương vận động thường gặp trong các thể bệnh khác như Bệnh lý rễ – đám rối thắt lưng cùng do đái tháo đường (Diabetic Lumbosacral Radiculo-plexus Neuropathy) và một số Bệnh đơn dây thần kinh (Mononeuropathies). Dù vậy, do các thể bệnh này ít gặp hơn nhiều, bác sĩ lâm sàng cần cân nhắc các rối loạn thần kinh ngoại biên khác nếu bệnh nhân đái tháo đường có biểu hiện suy giảm vận động là chủ yếu, ví dụ như Bệnh lý thần kinh qua trung gian miễn dịch (Immune-mediated Neuropathies), nơi bệnh nhân có thể đáp ứng tốt với điều trị bằng Globulin miễn dịch (Immunoglobulins).

Một điều thú vị là, trái ngược với sự ưu thế của triệu chứng cảm giác trên lâm sàng, các Khảo sát dẫn truyền thần kinh (Nerve Conduction Studies – NCS) cho thấy dây thần kinh vận động và cảm giác bị suy giảm ở mức độ tương đương. Thực tế, Thời gian tiềm tàng sóng F tối thiểu (Minimal F-wave latency) – một thông số dẫn truyền vận động – lại là chỉ số nhạy nhất để phát hiện các Bệnh đa dây thần kinh ngoại biên (Peripheral Polyneuropathies), bao gồm cả DSPN. Những phát hiện này chỉ ra rằng sự lấn át của triệu chứng cảm giác không phải do dây thần kinh vận động ít bị thoái hóa hơn. Cơ thể có các cơ chế bù trừ như Tái sinh chồi thần kinh vận động (Resprouting of motor nerves) và Tái phân bố thần kinh (Collateral Reinnervation) của các Đơn vị vận động (Motor Units) để giảm nhẹ hậu quả của tình trạng Mất phân bố thần kinh cơ (Muscle Denervation). Đây là lý do chính khiến các triệu chứng vận động thường chỉ bộc lộ rõ ở giai đoạn muộn của DSPN.

Giả thuyết này được củng cố bởi các nghiên cứu gần đây của Kristensen và cộng sự, báo cáo về sự giảm Số lượng đơn vị vận động (Motor Unit Numbers) và tăng Kích thước đơn vị vận động (Motor Unit Size) ở bệnh nhân DSPN. Tình trạng yếu cơ gia tăng trong đái tháo đường bắt nguồn từ mức độ nghiêm trọng của DSPN, dẫn đến mất phân bố thần kinh và Teo cơ tiến triển (Progressive Muscular Atrophy). Ban đầu, bệnh nhân có thể teo và yếu các cơ bàn chân, nhưng điều này thường bị bỏ qua, khiến rối loạn chức năng vận động không được phát hiện cho đến giai đoạn muộn.

Các nghiên cứu chẩn đoán hình ảnh gần đây sử dụng Cộng hưởng từ (Magnetic Resonance Imaging – MRI) cho thấy tình trạng Thâm nhiễm mỡ (Fat Infiltration) và teo cơ vân chi dưới xuất hiện ngay cả trong giai đoạn sớm của DSPN. Đáng chú ý, MRI gợi ý rằng quy luật tổn thương lan từ ngọn chi đến gốc chi (distal-proximal gradient) không phải lúc nào cũng rõ ràng; bệnh nhân có thể bị giảm sức cơ và thâm nhiễm mỡ ở gốc chi nhiều hơn so với quan niệm trước đây.