Nội tiết học Bà mẹ – Thai Nhi và Sơ Sinh (Ấn bản thứ 2, 2026). CHƯƠNG 15. VÔ KINH DO CHO CON BÚ THỜI KỲ HẬU SẢN VÀ SỰ PHỤC HỒI CHỨC NĂNG SINH SẢN VÀ KINH NGUYỆT RỤNG TRỨNG BÌNH THƯỜNG

Nội tiết học Bà mẹ – Thai Nhi và Sơ Sinh: Sinh Lý, Sinh Lý Bệnh và Xử Trí Lâm Sàng (Ấn bản thứ 2, 2026). 
Dịch và Chú giải tiếng Việt: Ths.Bs. Lê Đình Sáng
Maternal-Fetal and Neonatal Endocrinology: Physiology, Pathophysiology, and Clinical Management, 2nd Edition
Imprint: Academic Press. Editors: Christopher S. Kovács, Cheri L. Deal.
Ấn bản tiếng Việt của cuốn sách này là một dự án phi lợi nhuận, được xuất bản duy nhất trên các website yhoclamsang.net và sachyhoc.com của THƯ VIỆN MEDIPHARM.

CHƯƠNG 15. VÔ KINH DO CHO CON BÚ THỜI KỲ HẬU SẢN VÀ SỰ PHỤC HỒI CHỨC NĂNG SINH SẢN VÀ KINH NGUYỆT RỤNG TRỨNG BÌNH THƯỜNG

Jerilynn C. Prior

Trung tâm Nghiên cứu Chu kỳ Kinh nguyệt và Sự Rụng trứng, Khoa Nội tiết, Bộ môn Nội khoa, Đại học British Columbia, Vancouver, BC, Canada: Trường Y tế Công cộng và Dân số, Đại học British Columbia, Vancouver, BC, Canada; Viện Nghiên cứu Sức khỏe Phụ nữ BC, Vancouver, BC, Canada.

Mô Tả Về Tình Trạng Vô Kinh Do Cho Con Bú Hoặc Thời Kỳ Hậu Sản Và Tình Trạng Vô Sinh Tương Đối

Phụ nữ đã mang thai, sinh nở và cho con bú trong suốt chiều dài lịch sử nhân loại. Từ nhiều thế kỷ nay, và bởi cả những dân tộc không có chữ viết, người ta đã biết rằng điều thông thường là một người mẹ mới sinh đang cho con bú sẽ không hành kinh trong một khoảng thời gian sau khi sinh (vô kinh do cho con bú), và cũng có một khoảng thời gian mà mặc dù có hoạt động tình dục khác giới, người phụ nữ không thể hoặc ít có khả năng mang thai (giảm khả năng thụ thai do cho con bú hoặc vô sinh). Phụ nữ săn bắt hái lượm !Kung ở sa mạc Kalahari cho con bú theo nhu cầu, và nhiều lần cả ngày lẫn đêm, trung bình trong 5 năm, tại thời điểm đó đứa trẻ nhỏ nhất đang ăn các loại thức ăn khác và người mẹ lại mang thai (Hình 15.1). Những dân tộc này không sử dụng biện pháp tránh thai và không có sữa công thức pha sẵn, vì vậy sự sống của trẻ sơ sinh phụ thuộc vào sữa mẹ. Trung bình, một người phụ nữ sẽ sinh khoảng ba người con, cách nhau khoảng 5 năm, là kết quả của việc cho con bú theo nhu cầu. Konner và Worthman, trong nghiên cứu của họ về các kiểu cho con bú của phụ nữ !Kung, đã kết luận rằng chính khoảng thời gian ngắn giữa các lần cho con bú, chứ không phải tổng số phút cho con bú mỗi ngày, mới là yếu tố quyết định sự trở lại của quá trình rụng trứng/hành kinh. Họ đưa ra giả thuyết rằng khi thời gian bán hủy của prolactin huyết thanh cho phép nó giảm xuống mức của chu kỳ kinh nguyệt bình thường/không cho con bú giữa các đợt cho con bú, thì chức năng sinh sản sẽ được kích hoạt.

Hình 15.1: Một người phụ nữ !Kung ở sa mạc Kalahari đang cõng đứa con út gần 5 tuổi của mình, cùng với chiếc gậy đào củ, cộng với một túi thực phẩm hái lượm được khi đang đi bộ khoảng 20 km/ngày. Cô ấy đang mang thai khoảng 7 tháng và vẫn đang cho đứa con út bú. (Từ Lee RB. The Kung San: men, women and work in a foraging society. London: Cambridge University Press; 1979. Được in lại với sự cho phép).

Trong cuộc sống của những người săn bắt hái lượm !Kung, phụ nữ cần đi bộ lớn hơn 20 km/ngày để tìm kiếm thảo mộc, ấu trùng và côn trùng cung cấp phần lớn lượng calo (kcal) cần thiết cho gia đình (vì săn bắn dường như là một hoạt động hiếm hoi). Vai trò của mức tiêu hao năng lượng này, sự đóng góp của việc cho bú theo nhu cầu, tình trạng giảm lượng thức ăn theo mùa đối với những người châu Phi ở vùng sa mạc này và những đóng góp của chúng đối với thời gian vô kinh và vô sinh do cho con bú là rất khó để phân định rạch ròi. Nhưng tất cả những biến số này có khả năng đều quan trọng. Ngược lại, người phụ nữ Scotland ở thế kỷ 20 được nuôi dưỡng tốt, chọn cách cho con bú bình, không có nhu cầu đi bộ quãng đường dài hàng ngày và có khả năng có chỉ số khối cơ thể (body mass index – BMI) cao hơn người phụ nữ !Kung (Hình 15.1), sẽ bắt đầu hành kinh trong vòng 2 tháng sau sinh, rụng trứng và có khả năng thụ thai trong chu kỳ sau sinh thứ hai của mình.

Tổ chức Y tế Thế giới (World Health Organization – WHO) đã khuyến cáo phụ nữ nên nuôi con hoàn toàn bằng sữa mẹ, không bổ sung lượng calo (kcal) từ bất kỳ nguồn nào khác, trong 6 tháng đầu đời của trẻ sơ sinh. Mục đích của chương này là xem xét lại những gì đã biết về quá trình phục hồi tổng thể, thời gian và kiểu hình phục hồi của các chu kỳ kinh nguyệt đều đặn, độ dài giai đoạn hoàng thể bình thường, và do đó là khả năng sinh sản giả định ở những phụ nữ sau sinh và đang cho con bú. Cụ thể, chương này sẽ tập trung vào việc giải đáp một câu đố hiện tại: Tại sao những tháng bị rối loạn chu kỳ kinh nguyệt và rụng trứng mang tính phổ quát liên quan đến tình trạng vô kinh do cho con bú/rối loạn rụng trứng dưới lâm sàng lại không gây mất xương có ý nghĩa lâm sàng hoặc tăng nguy cơ gãy xương? Ngược lại, mặc dù hiện tượng vô kinh là điểm chung, các rối loạn sinh sản vùng dưới đồi liên quan đến sự chưa trưởng thành của trục sinh sản ở tuổi vị thành niên, chẳng hạn như dậy thì muộn, có liên quan tiêu cực đến mật độ khoáng xương vùng (areal bone mineral density – aBMD) ở toàn bộ khớp háng. Các rối loạn vô kinh vùng dưới đồi/thiểu kinh/rối loạn rụng trứng liên quan đến sự mất cân bằng năng lượng do thể thao hoặc rối loạn ăn uống, căng thẳng tâm lý/xã hội, hoặc bệnh tật cũng được chứng minh là làm tăng nguy cơ mắc bệnh loãng xương, và tỷ lệ mất xương gia tăng được ghi nhận ngay cả ở những phụ nữ có cân nặng bình thường với chu kỳ kinh nguyệt và/hoặc sự rụng trứng bất thường bất chấp việc bổ sung đủ canxi.