Nội tiết học Bà mẹ – Thai Nhi và Sơ Sinh (Ấn bản thứ 2, 2026). CHƯƠNG 30. SỰ PHÁT TRIỂN VÀ SINH LÝ HỌC BÌNH THƯỜNG CỦA VÙNG DƯỚI ĐỒI VÀ TUYẾN YÊN Ở THAI NHI VÀ TRẺ SƠ SINH

Nội tiết học Bà mẹ – Thai Nhi và Sơ Sinh: Sinh Lý, Sinh Lý Bệnh và Xử Trí Lâm Sàng (Ấn bản thứ 2, 2026). 
Dịch và Chú giải tiếng Việt: Ths.Bs. Lê Đình Sáng
Maternal-Fetal and Neonatal Endocrinology: Physiology, Pathophysiology, and Clinical Management, 2nd Edition
Imprint: Academic Press. Editors: Christopher S. Kovács, Cheri L. Deal.
Ấn bản tiếng Việt của cuốn sách này là một dự án phi lợi nhuận, được xuất bản duy nhất trên các website yhoclamsang.net và sachyhoc.com của THƯ VIỆN MEDIPHARM.

CHƯƠNG 30. SỰ PHÁT TRIỂN VÀ SINH LÝ HỌC BÌNH THƯỜNG CỦA VÙNG DƯỚI ĐỒI VÀ TUYẾN YÊN Ở THAI NHI VÀ TRẺ SƠ SINH

Harshini Katugampola, Manuela Cerbone và Mehul T. Dattani

Quỹ Bệnh viện Nhi đồng Great Ormond Street thuộc Dịch vụ Y tế Quốc gia Anh, London, Vương quốc Anh; Viện Sức khỏe Trẻ em Great Ormond Street thuộc Đại học College London, London, Vương quốc Anh

30.1 Giới Thiệu: Trục Nội Tiết Thần Kinh Dưới Đồi – Tuyến Yên

Trong cuộc sống sau sinh, mạng lưới nội tiết thần kinh giữa vùng dưới đồi (hypothalamus) và tuyến yên (pituitary gland) chịu trách nhiệm điều hòa các chức năng thiết yếu như sự tăng trưởng, dậy thì, sinh sản, cân bằng muối và nước, phản ứng với căng thẳng (stress response), chuyển hóa và cân bằng nội môi, hành vi cũng như các chức năng nhận thức bậc cao. Mạng lưới bao gồm các cấu trúc nội tiết và mạch máu thần kinh này nằm sâu bên trong nhu mô não. Tuyến yên nằm trong một hốc xương được gọi là hố yên (sella turcica), với vùng dưới đồi nằm ở phía trên hố yên và bên dưới đồi thị (thalamus), được hình thành bởi một khối tập hợp dày đặc của các nhân thần kinh.

Vùng dưới đồi là cấu trúc điều hòa trung tâm của các mạng lưới nội tiết thần kinh sống còn, giúp kết nối hệ thần kinh trung ương với hệ thống nội tiết thông qua tuyến yên. Để thực hiện những chức năng này, vùng dưới đồi kết nối chặt chẽ với các cấu trúc não bộ khác (như vỏ não, thân não, hệ võng, hệ viền và hệ thần kinh thực vật) bằng vô số các sợi trục thần kinh, và kết nối với tuyến yên bằng cuống tuyến yên (infundibulum / pituitary stalk), do đó hình thành nên một kết nối cấu trúc cực kỳ quan trọng. Vùng dưới đồi điều hòa tuyến yên thùy trước bằng cách tiết ra các hormone peptide giải phóng mang tính chất kích thích và ức chế vào đám rối mao mạch tại lồi giữa (median eminence), từ đó chúng được vận chuyển đến tuyến yên thông qua hệ thống mạch máu cửa dưới đồi – tuyến yên (hypothalamo-hypophyseal portal vascular system). Các tế bào thần kinh kích thước lớn (magnocellular neurons) từ nhân cận não thất (PVN) và nhân trên thị của vùng dưới đồi có các sợi trục phóng chiếu trực tiếp đến tuyến yên thùy sau và chịu trách nhiệm tổng hợp oxytocin (OT) cùng với arginine-vasopressin (AVP, còn được gọi là hormone chống bài niệu [ADH]). Cả hệ thống mạch máu cửa và các sợi trục thần kinh đều được dẫn đến tuyến yên thông qua cuống tuyến yên.

Tuyến yên trưởng thành bao gồm tuyến yên thùy tuyến (adenohypophysis, gồm thùy trước và thùy giữa) và tuyến yên thùy thần kinh (neurohypophysis, gồm thùy sau). Tuyến yên thùy tuyến chứa sáu loại tế bào khác nhau: tế bào hướng sinh trưởng (tiết hormone tăng trưởng [GH]), tế bào hướng prolactin (tiết prolactin [PRL]), tế bào hướng sinh dục (tiết hormone tạo hoàng thể [LH] và hormone kích thích nang trứng [FSH]), tế bào hướng vỏ thượng thận (tiết hormone kích thích vỏ thượng thận [ACTH]), tế bào hướng tuyến giáp (tiết hormone kích thích tuyến giáp [TSH]), tế bào hướng hắc tố (tiết hormone kích thích tế bào hắc tố alpha [α-MSH] và các β-endorphin, cả hai đều là sản phẩm phân cắt của pro-opiomelanocortin [POMC]). Khi đến tuổi trưởng thành, thùy giữa, nơi phần lớn các tế bào hướng hắc tố khu trú, sẽ thoái triển và trở nên vô mạch.

Tuyến yên thùy thần kinh chứa các tận cùng của các sợi trục phóng chiếu từ vùng dưới đồi, tiết trực tiếp AVP và OT vào dòng máu thông qua mạng lưới mao mạch bao quanh.

Trục nội tiết thần kinh dưới đồi – tuyến yên (H-P) ở thai nhi phát triển sớm trong thai kỳ và đóng vai trò điều biến quan trọng lên các hệ thống cơ quan sinh lý khác nhau của thai nhi, đồng thời chuẩn bị cho thai nhi sẵn sàng với cuộc sống sau khi chào đời. Hệ thống nội tiết thần kinh này bị ảnh hưởng rất lớn bởi nhau thai, cơ quan hoạt động như một hệ thống nội tiết độc đáo trong suốt quá trình mang thai và chuyển dạ.