Hội chứng Buồng trứng Đa nang. CHƯƠNG 21. TẦM QUAN TRỌNG CỦA VIỆC THAY ĐỔI LỐI SỐNG

Hội chứng Buồng trứng Đa nang: Từ Cơ sở Khoa học đến Các Tiến bộ Lâm sàng trong Suốt Cuộc đời | Polycystic Ovary Syndrome – Basic Science to Clinical Advances Across the Lifespan.
Biên tập: Rehana Rehman and Aisha Sheikh | (C) 2025 Nhà xuất bản Elsevier.
Dịch và Chú giải: Ths.Bs. Lê Đình Sáng, Ts.Bs. Ngô Đức Kỷ

CHƯƠNG 21. TẦM QUAN TRỌNG CỦA VIỆC THAY ĐỔI LỐI SỐNG

BHAGWAN DAS VÀ TEHSEEN FATIMA

Giới Thiệu

Tầm quan trọng của việc thay đổi lối sống trong quy trình quản lý hội chứng buồng trứng đa nang (polycystic ovary syndrome) là không thể phủ nhận, bởi vì phương pháp này đã được khuyến cáo là bước can thiệp đầu tiên trong việc điều trị bệnh lý này. Đã có những bằng chứng mạnh mẽ về tính hiệu quả của các can thiệp lối sống, chẳng hạn như điều chỉnh chế độ ăn uống, hạn chế lượng calo tiêu thụ, tuân thủ các phác đồ tập luyện thể dục và thay đổi hành vi. Dù được áp dụng đơn lẻ hay kết hợp, các biện pháp này đều giúp cải thiện phổ bệnh lý của hội chứng buồng trứng đa nang. Tuy nhiên, cho đến nay vẫn chưa có một hướng dẫn thống nhất nào quy định cụ thể về chiến lược ăn uống và tập luyện tối ưu, cũng như chưa thiết lập được các mục tiêu và tiêu chí đánh giá lâm sàng rõ ràng. Điều này thường phản ánh một khoảng trống trong kiến thức của cả bệnh nhân lẫn các nhân viên y tế về cách quản lý tình trạng bệnh một cách tối ưu thông qua các can thiệp lối sống, và chính điều này có thể cản trở việc đạt được các kết quả điều trị như mong muốn.

Mục đích của chương này là tổng hợp và đánh giá các bằng chứng hiện có về tác động của việc thay đổi lối sống đối với các khía cạnh sinh hóa, chuyển hóa, tim mạch và sức khỏe sinh sản của bệnh nhân mắc hội chứng buồng trứng đa nang.

Cơ Chế Tác Động Của Các Can Thiệp Lối Sống

Sinh Lý Bệnh/Cơ Chế

Đề kháng insulin (insulin resistance) và cường androgen (hyperandrogenism) là những đặc trưng tiêu biểu của hội chứng buồng trứng đa nang. Tình trạng đề kháng insulin nội tại đã được xác định là yếu tố góp phần gây ra nhiều biểu hiện đa dạng trong phổ bệnh lý của hội chứng buồng trứng đa nang, xuất hiện ở cả những bệnh nhân thừa cân/béo phì lẫn những bệnh nhân có thể trạng gầy. Tình trạng tăng insulin máu (hyperinsulinemia) gây ra sự gia tăng sản xuất các androgen thông qua nhiều cơ chế khác nhau. Nồng độ insulin tăng cao làm giảm quá trình tổng hợp các globulin gắn hormone sinh dục (sex hormone-binding globulins) tại gan, dẫn đến nồng độ androgen tự do lưu hành trong máu cao hơn. Tình trạng này càng trở nên tồi tệ hơn do béo phì, đặc biệt là tình trạng tích tụ mỡ ở vùng bụng. Từ đó, tạo ra một vòng luẩn quẩn tự duy trì: việc sản xuất androgen gia tăng dẫn đến sự gia tăng mô mỡ vùng bụng, và ngược lại. Tình trạng cường androgen này biểu hiện trên lâm sàng dưới dạng rối loạn kinh nguyệt, không rụng trứng (anovulation), mụn trứng cá và rậm lông (hirsutism) ở các bệnh nhân mắc hội chứng buồng trứng đa nang. Đề kháng insulin, tăng insulin máu và tình trạng thừa cân/béo phì cũng làm tăng nguy cơ mắc hội chứng chuyển hóa (metabolic syndrome), rối loạn chuyển hóa glucose và rối loạn lipid máu (dyslipidemia); tất cả những yếu tố này đều là các yếu tố nguy cơ dẫn đến bệnh tim mạch (cardiovascular disease).

Các can thiệp lối sống, chẳng hạn như thay đổi chế độ ăn uống, tập thể dục và liệu pháp hành vi (behavioral therapy), mang lại lợi ích cho phổ bệnh lý của hội chứng buồng trứng đa nang chủ yếu thông qua việc giảm cân. Sự cải thiện lâm sàng rõ rệt được ghi nhận khi bệnh nhân giảm được khoảng 5% đến 10% trọng lượng cơ thể. Việc giảm cân giúp cải thiện độ nhạy insulin và làm giảm bớt các rủi ro chuyển hóa liên quan đến hội chứng buồng trứng đa nang, ví dụ như hội chứng chuyển hóa, rối loạn lipid máu, rối loạn chuyển hóa glucose và nguy cơ mắc bệnh tim mạch. Bên cạnh việc tạo ra những tác động tích cực lên chất lượng cuộc sống và sức khỏe tâm lý xã hội của bệnh nhân, các can thiệp lối sống còn làm tăng cơ hội thụ thai và sinh con tự nhiên, như được minh họa trong Hình 21.1.