Cẩm nang Chăm sóc tích cực của OH, ấn bản thứ 9, 2026. CHƯƠNG 18. NHIỄM TRÙNG LIÊN QUAN ĐẾN CHĂM SÓC Y TẾ

Cẩm nang Chăm sóc tích cực của OH, ấn bản thứ 9, 2026. Chủ biên: Jonathan M. Handy, Bala Venkatesh. (C) 2026 NXB ELSEVIER.
Dịch và chú giải: BS LÊ ĐÌNH SÁNG. Cuốn sách này được dịch và xuất bản trực tuyến vì mục đích học thuật, phi lợi nhuận, duy nhất trên các nền tảng yhoclamsang.net & sachyhoc.com của THƯ VIỆN MEDIPHARM. Bản quyền thuộc về Nhà xuất bản ELSEVIER và các tác giả.

CHƯƠNG 18. NHIỄM TRÙNG LIÊN QUAN ĐẾN CHĂM SÓC Y TẾ

Healthcare-associated infection
Stuart Dickson
Oh’s Intensive Care Manual, 18, 144-150

Giới Thiệu

Thuật ngữ ‘nhiễm khuẩn bệnh viện’ (nosocomial infection) theo nguồn gốc kinh điển được dùng để chỉ giới hạn nghiêm ngặt các bệnh lý nhiễm trùng mắc phải trong bệnh viện. Cùng với sự hiểu biết ngày càng sâu rộng về đặc điểm dịch tễ học phức tạp của các bệnh lý nhiễm trùng phát sinh ở những cá nhân đang nhận dịch vụ chăm sóc sức khỏe, thuật ngữ này ngày càng trở nên thiếu tính bao quát. Do đó, thuật ngữ nhiễm trùng liên quan đến chăm sóc y tế (healthcare-associated infection – HAI) đang được sử dụng như một danh xưng mô tả chính xác hơn. Các bệnh nhiễm trùng mắc phải trong quá trình cung cấp dịch vụ chăm sóc sức khỏe có thể khởi phát từ cộng đồng hoặc trong môi trường bệnh viện và tương tự, có thể biểu hiện triệu chứng lâm sàng lần đầu tiên ở cả hai môi trường này.

Nhiễm trùng liên quan đến chăm sóc y tế là một vấn đề lớn ở các bệnh viện, dẫn đến việc gia tăng tỷ lệ mắc bệnh và tỷ lệ tử vong (morbidity and mortality). Điều này biểu hiện bằng việc kéo dài thời gian nằm viện và tiêu hao nhiều nguồn lực y tế hơn. Tác động kinh tế của các bệnh nhiễm trùng liên quan đến chăm sóc y tế thay đổi tùy theo từng hệ thống y tế; chi phí trực tiếp hàng năm cho các bệnh nhiễm trùng liên quan đến chăm sóc y tế tại hệ thống y tế của Vương quốc Anh và Hoa Kỳ ước tính lần lượt là 503 triệu bảng Anh và 28 đến 45 tỷ đô la Mỹ.

Dịch Tễ Học

Các cuộc khảo sát tỷ lệ hiện mắc tại một thời điểm (point-prevalence surveys) ước tính có khoảng 6,5% bệnh nhân trong các bệnh viện chăm sóc cấp tính ở Châu Âu và 3,9% cư dân tại các cơ sở chăm sóc dài hạn mắc ít nhất một bệnh lý nhiễm trùng liên quan đến chăm sóc y tế. Trong Nghiên cứu Mở rộng về Tỷ lệ Nhiễm trùng trong Chăm sóc Tích cực (EPIC III), một nghiên cứu tỷ lệ hiện mắc tại một thời điểm mang tầm quốc tế được thực hiện vào năm 2017, tỷ lệ nhiễm trùng nghi ngờ hoặc đã được chứng minh tại đơn vị chăm sóc tích cực (intensive care unit – ICU) là 54%. Có 21% bệnh nhân mắc bệnh nhiễm trùng mắc phải tại khoa chăm sóc tích cực, điều này có liên quan trực tiếp đến nguy cơ tử vong trong bệnh viện cao hơn so với các trường hợp nhiễm trùng mắc phải tại cộng đồng. Các yếu tố nguy cơ cá nhân làm tăng khả năng mắc nhiễm trùng liên quan đến chăm sóc y tế bao gồm: được điều trị tại một bệnh viện tuyến giảng dạy (teaching hospital), tuổi cao, nhập viện cấp cứu và các bệnh lý đồng mắc (co-morbidities) như ung thư, bệnh tim mạch, bệnh thận mạn tính và đái tháo đường. Việc nhập viện vào khoa chăm sóc tích cực, trải qua phẫu thuật dưới 30 ngày trước khi nhập viện và có tổng thời gian nằm viện hơn 30 ngày trong vòng 2 năm trước khi nhập viện đều làm tăng nguy cơ mắc bệnh nhiễm trùng liên quan đến chăm sóc y tế. Các trang thiết bị y tế được sử dụng để hỗ trợ điều trị tích cực bao gồm ống thông nội mạch (intravascular catheters), thiết bị theo dõi xâm lấn (invasive monitoring devices), thiết bị hỗ trợ tim phổi (cardiopulmonary assist devices), máy thở (ventilators), ống thông niệu đạo (urinary catheters) và ống thông nuôi ăn đường tiêu hóa (enteral feeding tubes); tất cả đều góp phần làm tăng nguy cơ mắc nhiễm trùng liên quan đến chăm sóc y tế tại khoa chăm sóc tích cực. Trong một nghiên cứu tỷ lệ hiện mắc tại một thời điểm trên nhiều tiểu bang ở Hoa Kỳ, nhiễm trùng liên quan đến thiết bị y tế (device-associated infection) (nghĩa là viêm phổi liên quan đến máy thở, nhiễm trùng đường tiết niệu liên quan đến ống thông tiểu và nhiễm trùng huyết liên quan đến ống thông tĩnh mạch trung tâm) chiếm 25,6% các ca nhiễm trùng liên quan đến chăm sóc y tế. Nhiễm khuẩn vết mổ (surgical site infections) và nhiễm trùng đường tiêu hóa (gastrointestinal infections) lần lượt chiếm 21,8% và 17,1% các ca bệnh, trong đó 70,9% trường hợp nhiễm trùng đường tiêu hóa là do vi khuẩn sinh độc tố Clostridium difficile gây ra.

Sự Tương Tác Giữa Bệnh Nhân, Vi Sinh Vật Và Môi Trường

Nhiễm trùng liên quan đến chăm sóc y tế phát sinh là hệ quả của sự tương tác phức tạp giữa các yếu tố nguy cơ của từng cá nhân, các quy trình chăm sóc sức khỏe, môi trường y tế và mầm bệnh. Một vật chủ khỏe mạnh thường sống trong trạng thái cộng sinh bình yên với một lượng lớn các vi sinh vật hội sinh (commensal organisms). Thuốc kháng sinh làm thay đổi hệ vi khuẩn của vật chủ bằng cách ức chế hoặc tiêu diệt các vi sinh vật hội sinh nhạy cảm, đồng thời tạo điều kiện thuận lợi cho sự phát triển quá mức của các vi khuẩn có khả năng kháng kháng sinh bẩm sinh hoặc mắc phải. Các vi sinh vật như Candida spp sẽ phát triển mạnh mẽ khi có mặt của các loại thuốc kháng sinh phổ rộng, và sự phát triển quá mức này có thể dẫn đến bệnh nấm Candida có triệu chứng hoặc thậm chí là nhiễm nấm Candida xâm lấn (invasive candidiasis). Việc sử dụng nhóm thuốc Cephalosporin có thể vô tình khuyến khích các chủng vi khuẩn ruột Enterococci vốn có bản chất kháng thuốc nhưng đang trong trạng thái im lặng trỗi dậy thành một tác nhân gây bệnh nan giải. Việc gia tăng phơi nhiễm với thuốc kháng sinh trong môi trường chăm sóc y tế làm tăng khả năng bị quần cư (colonisation) mới bởi các mầm bệnh kháng thuốc. Các vi khuẩn kháng thuốc phát triển mạnh trong môi trường y tế của khoa chăm sóc tích cực và có thể lây truyền trực tiếp hoặc gián tiếp từ bệnh nhân, hoặc từ các bề mặt và thiết bị nhiễm khuẩn, thông qua bàn tay của nhân viên y tế. Các vi sinh vật kháng thuốc kháng vi sinh vật tồn tại và sinh sôi trong môi trường y tế là do áp lực chọn lọc tại chỗ (ví dụ: việc lạm dụng thuốc kháng sinh) hoặc do thực hành vệ sinh kém.