Cẩm nang Chăm sóc tích cực của OH, ấn bản thứ 9, 2026. CHƯƠNG 21. CÁC BỆNH NHIỄM TRÙNG NHIỆT ĐỚI

Cẩm nang Chăm sóc tích cực của OH, ấn bản thứ 9, 2026. Chủ biên: Jonathan M. Handy, Bala Venkatesh. (C) 2026 NXB ELSEVIER.
Dịch và chú giải: BS LÊ ĐÌNH SÁNG. Cuốn sách này được dịch và xuất bản trực tuyến vì mục đích học thuật, phi lợi nhuận, duy nhất trên các nền tảng yhoclamsang.net & sachyhoc.com của THƯ VIỆN MEDIPHARM. Bản quyền thuộc về Nhà xuất bản ELSEVIER và các tác giả.

CHƯƠNG 21. CÁC BỆNH NHIỄM TRÙNG NHIỆT ĐỚI

Tropical infections
Binila Chacko I; Sarah Elizabeth Crawfurd Platt; Steven Tong; Duong Ha Thi Hai; Bharath Kumar Tirupakuzhi Vijayaraghavan
Oh’s Intensive Care Manual, 21, 169-181

SỐT RÉT (MALARIA)

Giới Thiệu Và Dịch Tễ Học

Sốt rét (Malaria) là một bệnh lý ký sinh trùng lây truyền qua vết đốt của muỗi cái Anopheles, lưu hành phổ biến nhất ở các vùng nhiệt đới thuộc Châu Phi, Châu Á, Châu Đại Dương và Nam – Trung Mỹ. Dù vậy, thỉnh thoảng các bác sĩ vẫn ghi nhận những ca bệnh sốt rét ngoại lai (Imported malaria) lẻ tẻ tại các quốc gia phát triển.

Năm loài ký sinh trùng Plasmodium riêng biệt có khả năng gây bệnh ở người. Trong đó, Plasmodium falciparum chịu trách nhiệm cho 60% tổng số ca mắc sốt rét, trong khi phần lớn các trường hợp nhiễm bệnh còn lại do Plasmodium vivax gây ra. Các loài P. ovale, P. malariae và P. knowlesi, thường được gọi chung là sốt rét khỉ (Monkey malaria), chiếm chưa tới 1% tổng số các ca nhiễm.

Khoảng 1% các trường hợp nhiễm P. falciparum tiến triển thành sốt rét nặng (Severe malaria), một tình trạng đặc trưng bởi biểu hiện suy đa tạng (Organ failure), rối loạn chuyển hóa (Metabolic alterations) và thiếu máu (Anaemia). Nếu không được điều trị kịp thời, bệnh nhân có thể tử vong nhanh chóng. Tại các khu vực lưu hành dịch địa phương mức độ cao (Hyper-endemic areas) thuộc vùng cận Sahara của Châu Phi, thanh thiếu niên và người lớn hiếm khi mắc sốt rét nặng vì tình trạng nhiễm bệnh thường xuyên vào thời thơ ấu giúp trẻ hình thành miễn dịch tự nhiên (Natural immunity) ở thời điểm 6 tuổi. Ngược lại, tại các khu vực lưu hành dịch khác ở Châu Á, Địa Trung Hải, Nam và Trung Mỹ, sự lây truyền sốt rét mang tính chất theo mùa, đi kèm với tỷ lệ thu nhận miễn dịch tự nhiên trong cộng đồng thấp. Ở những khu vực này, cả người lớn và trẻ em đều có nguy cơ mắc sốt rét nặng ngang nhau.

Sinh Lý Bệnh

Thời gian ủ bệnh (Incubation period) điển hình kéo dài từ 7 đến 14 ngày, mặc dù có thể kéo dài lâu hơn ở những bệnh nhân mới được điều trị trước đó bằng các thuốc nhóm macrolide, trimethoprim-sulfamethoxazole, quinolone hoặc tetracycline. Sau khi muỗi đốt, các thoa trùng (Sporozoites) giải phóng vào máu sẽ di chuyển đến gan và phát triển thành mảnh trùng gan (Hepatic merozoites). Khi trưởng thành, chúng giải phóng ồ ạt vào hệ tuần hoàn, xâm nhập trực tiếp vào hồng cầu và hình thành các thể phân liệt dạng nhẫn (Ring-like schizonts).