Cẩm nang Chăm sóc tích cực của OH, ấn bản thứ 9, 2026. CHƯƠNG 78. CHẤN THƯƠNG SỌ NÃO NẶNG

Cẩm nang Chăm sóc tích cực của OH, ấn bản thứ 9, 2026. Chủ biên: Jonathan M. Handy, Bala Venkatesh. (C) 2026 NXB ELSEVIER.
Dịch và chú giải: THS.BS LÊ ĐÌNH SÁNG. Cuốn sách này được dịch và xuất bản trực tuyến vì mục đích học thuật, phi lợi nhuận, duy nhất trên các nền tảng yhoclamsang.net & sachyhoc.com của THƯ VIỆN MEDIPHARM. Bản quyền thuộc về Nhà xuất bản ELSEVIER và các tác giả.

CHƯƠNG 78. CHẤN THƯƠNG SỌ NÃO NẶNG

Severe head injuries
Mark Howard Wilson
Oh’s Intensive Care Manual, 78, 908-914

GIỚI THIỆU

Mỗi năm, chấn thương sọ não (traumatic brain injury – TBI) ảnh hưởng đến hơn 50 triệu người trên toàn thế giới. Chấn thương là nguyên nhân gây tử vong phổ biến nhất ở những người dưới 45 tuổi, trong đó tổn thương não chiếm phần lớn. Bệnh suất(morbidity) liên quan đến chấn thương sọ não là rất đáng kể, không chỉ ảnh hưởng đến cá nhân người bệnh mà còn tác động đến người thân của họ và toàn xã hội. Tỷ lệ hiện mắc (prevalence) của chấn thương sọ não trong quần thể người vô gia cư là 53% và trong quần thể tù nhân là 65%, chứng tỏ đây là một căn bệnh của những nhóm người dễ bị tổn thương và tiếp tục đẩy họ vào tình cảnh yếu thế hơn. Chuyên ngành Hồi sức cấp cứu (intensive care) đóng vai trò trung tâm trong công tác quản lý chấn thương não nặng; mục tiêu của chúng ta là nỗ lực giúp người bệnh duy trì được tình trạng thể chất và tinh thần gần với “bản ngã” trước khi mắc bệnh nhất có thể. Các bác sĩ có thể đo lường và tối ưu hóa nhiều thông số sinh lý (physiological parameters) nhằm giảm thiểu sự tiến triển của chấn thương não thứ phát (secondary brain injury). Chương sách này sẽ phác thảo những khái niệm và nguyên tắc quản lý cốt lõi đó.

CHẤN THƯƠNG NÃO NGUYÊN PHÁT VÀ THỨ PHÁT

Mặc dù có nhiều định nghĩa khác nhau, chấn thương não nguyên phát (primary brain injury) thường được hiểu là tổn thương xảy ra ngay tại thời điểm va chạm. Việc giảm thiểu tổn thương nguyên phát thuộc về phạm vi của y tế công cộng và các nhà hoạch định chính sách nhằm kéo giảm tần suất cũng như mức độ nghiêm trọng của chấn thương (ví dụ: thông qua việc cải thiện thiết kế an toàn giao thông, bắt buộc đội mũ bảo hiểm và thắt dây an toàn). Chấn thương não thứ phát (secondary brain injury) là những tổn thương tiến triển sau thời điểm va chạm ban đầu. Có rất nhiều dạng tổn thương não thứ phát tiềm tàng, trong đó tình trạng giảm oxy máu (hypoxia), hạ huyết áp (hypotension), khối máu tụ lan rộng/tăng áp lực nội sọ (expanding haematoma/rise in intracranial pressure – ICP) và co giật (seizures) là những tình trạng thường gặp nhất. Các tổn thương thứ phát làm tăng thêm tỷ lệ bệnh tật và khiến kết cục thần kinh tồi tệ hơn. Phần lớn công tác chăm sóc tại Khoa Hồi sức Cấp cứu (ICU) tập trung vào việc ngăn ngừa hoặc làm giảm nhẹ những tổn thương này.

Cơ chế chấn thương não phổ biến nhất có sự khác biệt giữa các khu vực trên thế giới, nhưng tai nạn giao thông đường bộ vẫn là nguyên nhân hàng đầu trên toàn cầu. Tại các nước phương Tây, tai nạn té ngã (đặc biệt ở người cao tuổi) đang gia tăng một cách nhanh chóng. Các vụ hành hung (assaults) chiếm tỷ lệ lớn thứ ba. Mặc dù đây là những cơ chế phổ biến, nhưng chúng không phải là nguyên nhân gốc rễ. Khi dành thời gian làm việc tại một đơn vị chấn thương thần kinh (neurotrauma unit), các bác sĩ lâm sàng sẽ nhanh chóng nhận ra rằng rượu, ma túy, các vấn đề sức khỏe tâm thần và tình trạng nghèo đói tiềm ẩn có mối liên hệ mật thiết với nhiều ca chấn thương này. Với tư cách là thầy thuốc, chúng ta có vai trò nhất định trong việc cố gắng phá vỡ vòng luẩn quẩn của chấn thương não – suy giảm địa vị xã hội – tái chấn thương sọ não, vốn dường như là một vòng xoáy chôn vùi rất nhiều người bệnh thiếu thốn sự hỗ trợ từ gia đình hoặc xã hội.

Ở hầu hết các nơi trên thế giới, chấn thương kín (blunt injury) là loại tổn thương phổ biến nhất; tuy nhiên ở những khu vực bị chiến tranh tàn phá và một số vùng tại Hoa Kỳ, chấn thương xuyên thấu (penetrating injuries) do súng đạn hoặc mảnh đạn lại diễn ra vô cùng phổ biến một cách đáng buồn. Chương này sẽ tập trung vào chấn thương kín, mặc dù các nguyên tắc quản lý nhìn chung là tương tự. Những điểm khác biệt quan trọng về mặt ngoại khoa đối với chấn thương xuyên thấu là quy trình cắt lọc/làm sạch vết thương (debridement/decontamination) và việc xử lý tổn thương mạch máu đi kèm có thể cần đến can thiệp điện quang (interventional radiology).

CÁC LOẠI CHẤN THƯƠNG NÃO KÍN