CÁC NGUYÊN LÝ CƠ BẢN CỦA Y HỌC GIẤC NGỦ, ẤN BẢN THỨ 2 (2026)
(Fundamentals of Sleep Medicine, 2nd Edition)
Tác giả: Richard B. Berry, Mary H. Wagner và Scott M. Ryals. Dịch & chú giải: BS. LÊ ĐÌNH SÁNG.
Bản dịch được chia sẻ vì mục đích lan toả tri thức, hoàn toàn phi lợi nhuận. Nghiêm cấm thương mại hoá bản dịch này dưới bất kỳ hình thức nào.

Chương 33. Chẩn đoán và Điều trị Mất ngủ

Insomnia diagnosis and treatment 
Richard B. Berry, MD, FAASM; Mary H. Wagner, MD, FAASM; Scott M. Ryals, MD, FAASM

Fundamentals of Sleep Medicine, Chapter 33, 720-747

RỐI LOẠN MẤT NGỦ MẠN TÍNH (CHRONIC INSOMNIA DISORDER)

Mất ngủ (insomnia) được định nghĩa là tình trạng khó ngủ (khó đi vào giấc ngủ, khó duy trì giấc ngủ và/hoặc thức giấc quá sớm vào buổi sáng) dẫn đến các hệ quả vào ban ngày, với điều kiện là các vấn đề rối loạn ban đêm hoặc ban ngày này không thể giải thích đơn thuần bằng việc bệnh nhân không có đủ thời gian hoặc cơ hội để ngủ. Bản sửa đổi của Phiên bản thứ 3 thuộc Bảng Phân loại Quốc tế về Các Rối loạn Giấc ngủ (International Classification of Sleep Disorders, 3rd edition, text revision – ICSD-3-TR) chỉ chia thành ba rối loạn mất ngủ chính bao gồm: Rối loạn mất ngủ mạn tính (chronic insomnia disorder), Rối loạn mất ngủ ngắn hạn (short-term insomnia disorder), và Các rối loạn mất ngủ khác (other insomnia disorder). Ngoài ra, tài liệu này cũng định nghĩa hai triệu chứng thuộc phần “các triệu chứng đơn độc và biến thể bình thường” là: thời gian nằm trên giường quá mức (excessive time in bed) và người ngủ ngắn (short sleeper).

Các tiêu chuẩn chẩn đoán đối với Rối loạn mất ngủ mạn tính bao gồm (bệnh nhân phải đáp ứng tất cả các tiêu chuẩn từ A đến F):

Các thuật ngữ khác để chỉ rối loạn mất ngủ ngắn hạn bao gồm mất ngủ cấp tính (acute insomnia) và mất ngủ do rối loạn thích ứng (adjustment insomnia). Hệ thống ICSD-2 trước đây định nghĩa tám loại rối loạn mất ngủ, nhưng hiện tại chúng chỉ được phân loại thành các phân tuýp trong hệ thống ICSD-3 và ICSD-3-TR.

Bảng 33-1: Các Đặc điểm Chính của Các Phân tuýp Rối loạn Mất ngủ Mạn tính (Chronic Insomnia Disorder). 

(Phỏng theo Schutte-Rodin S, Broch L, Buysee D, et al. Hướng dẫn lâm sàng về đánh giá và quản lý chứng mất ngủ mạn tính ở người lớn. J Clin Sleep Med. 2008 4:487-504.)

Hệ thống ICSD-3 và ICSD-3-TR vẫn duy trì các phân tuýp này nhằm mục đích lưu trữ lịch sử và minh họa cho các nhóm triệu chứng thường gặp ở bệnh nhân đến khám tại các trung tâm y học giấc ngủ. Cẩm nang Chẩn đoán và Thống kê các Rối loạn Tâm thần phiên bản 5 (DSM-5) liệt kê rối loạn mất ngủ kèm theo các yếu tố xác định (specifiers) (đồng mắc với bệnh lý không phải rối loạn giấc ngủ, đồng mắc bệnh lý y khoa khác, đồng mắc rối loạn giấc ngủ khác) và các yếu tố xác định tiến trình thời gian (từng đợt, dai dẳng, tái phát). Các hệ thống phân loại khác chia thành mất ngủ nguyên phát và mất ngủ thứ phát. Tuy nhiên, thuật ngữ mất ngủ đồng mắc (comorbid insomnia) hiện được ưu tiên sử dụng hơn để chỉ các chứng mất ngủ thứ phát, bởi lẽ trên lâm sàng rất khó để xác định rạch ròi mối quan hệ nhân quả giữa mất ngủ và rối loạn đi kèm. Ví dụ, tình trạng mất ngủ có thể xuất hiện trước bệnh trầm cảm, tiến triển nặng hơn trong giai đoạn trầm cảm và vẫn tồn tại dai dẳng ngay cả khi bệnh trầm cảm đã thuyên giảm.

Rối loạn mất ngủ mạn tính theo định nghĩa của ICSD-3-TR bao hàm các đặc điểm của mất ngủ tâm sinh lý (psychophysiologic insomnia), mất ngủ vô căn (idiopathic insomnia), mất ngủ nghịch thường (paradoxical insomnia), mất ngủ liên quan đến rối loạn tâm thần, vệ sinh giấc ngủ kém, mất ngủ do thuốc hoặc hóa chất, mất ngủ do bệnh lý y khoa, và các chứng mất ngủ hành vi ở trẻ em (rối loạn thiết lập giới hạn hoặc rối loạn liên kết giấc ngủ). Tất cả những tình trạng này đều có thể được phân loại thành các phân tuýp của rối loạn mất ngủ mạn tính. Lý do các chuyên gia quyết định gộp các phân tuýp này thành một chứng rối loạn duy nhất là do việc chẩn đoán phân biệt giữa các phân tuýp trước đây thiếu tính đồng nhất. Cùng một bệnh nhân có thể được các bác sĩ lâm sàng chẩn đoán thành các phân tuýp khác nhau do sự chồng chéo về triệu chứng. Do đó, chẩn đoán rối loạn mất ngủ mạn tính hiện nay bao hàm tất cả các phân tuýp, bao gồm cả mất ngủ nguyên phát và thứ phát.