CÁC NGUYÊN LÝ CƠ BẢN CỦA Y HỌC GIẤC NGỦ, ẤN BẢN THỨ 2 (2026)
(Fundamentals of Sleep Medicine, 2nd Edition)
Tác giả: Richard B. Berry, Mary H. Wagner và Scott M. Ryals. Dịch & chú giải: BS. LÊ ĐÌNH SÁNG.
Bản dịch được chia sẻ vì mục đích lan toả tri thức, hoàn toàn phi lợi nhuận. Nghiêm cấm thương mại hoá bản dịch này dưới bất kỳ hình thức nào.

CHƯƠNG 34. RỐI LOẠN NHỊP THỨC – NGỦ THEO NHỊP SINH HỌC

Circadian rhythm sleep-wake disorders
Richard B. Berry, MD, FAASM; Mary H. Wagner, MD, FAASM; Scott M. Ryals, MD, FAASM

Fundamentals of Sleep Medicine, Chapter 34, 748-780

GIỚI THIỆU

Từ “nhịp sinh học” (circadian) có nghĩa là “khoảng một ngày” và dùng để mô tả các quá trình biến đổi theo thời gian với chu kỳ xấp xỉ 24 giờ. Ở người, rất nhiều quá trình sinh lý biến đổi theo chu kỳ trên một lịch trình gần 24 giờ. Chương này sẽ tổng quan về các kiến thức cơ bản của sinh lý nhịp sinh học (circadian physiology), các công cụ đánh giá pha sinh học (circadian phase), và các rối loạn nhịp thức – ngủ theo nhịp sinh học (circadian rhythm sleep-wake disorders – CRSWDs). Một số thực tế quan trọng về sinh lý nhịp sinh học được liệt kê trong Hộp 34-1.

Hộp 34-1: SINH LÝ NHỊP SINH HỌC – CÁC SỰ THẬT QUAN TRỌNG

CBTmin: Nhiệt độ cơ thể lõi tối thiểu (minimum core body temperature).

NHÂN TRÊN CHÉO THỊ (SUPRACHIASMATIC NUCLEUS)

Bộ tạo nhịp sinh học chính ở động vật có vú là nhân trên chéo thị (suprachiasmatic nucleus – SCN) nằm ở vùng dưới đồi trước (anterior hypothalamus). Nhân này tồn tại dưới dạng các cấu trúc có đôi ở mỗi bên của não thất ba, ngay phía trên giao thoa thị giác (optic chiasm). SCN chứa các tế bào có khả năng tự dao động độc lập với chu kỳ dài hơn 24 giờ một chút. SCN kiểm soát nhịp điệu của nhiệt độ cơ thể lõi và xu hướng thức – ngủ, cũng như sự bài tiết của một số hormone nhất định (melatonin, hormone kích thích tuyến giáp [thyroid-stimulating hormone – TSH], và cortisol). Tín hiệu cảnh tỉnh từ SCN tăng dần trong ngày để chống lại động lực thúc đẩy giấc ngủ theo cơ chế hằng định nội môi (homeostatic sleep drive) đang ngày càng tăng (tình trạng thức tỉnh tích lũy kể từ giấc ngủ cuối cùng).

Sự tương tác giữa động lực thúc đẩy giấc ngủ theo cơ chế hằng định nội môi và tín hiệu cảnh tỉnh của SCN sẽ được thảo luận ở phần dưới. Chu kỳ của nhịp SCN được gọi là tau, và giá trị trung bình ở người là khoảng 24,2 giờ. Một số cá thể có tau ngắn hơn một chút, và một số lại dài hơn. Để con người duy trì sự đồng bộ với chu kỳ sáng – tối, các kích thích bên ngoài phải tạo ra một sự đẩy sớm pha nhỏ mỗi ngày (sự dịch chuyển nhịp sinh học đến thời điểm đồng hồ sớm hơn) nhằm chống lại xu hướng dịch chuyển pha muộn nội tại do chu kỳ dài hơn 24 giờ. Các kích thích bên ngoài này, được gọi là tác nhân định giờ (zeitgebers – “những người cung cấp thời gian”), “kéo theo” (entrain) SCN đồng bộ với chu kỳ sáng – tối. Tác nhân định giờ mạnh nhất là thông tin ánh sáng không qua thị giác (non-visual light information). Các tác nhân định giờ khác bao gồm tập thể dục, thức ăn và các hoạt động xã hội.

Kích thích ánh sáng truyền đến SCN thông qua bó võng mạc – vùng dưới đồi (retinohypothalamic tract – RHT) (Hình 34-1). RHT là một con đường đơn synapse kết nối các tế bào hạch võng mạc nhạy cảm ánh sáng chứa melanopsin không qua thị giác (nonvisual melanopsin-containing photosensitive retinal ganglion cells – pRGCs) với SCN. Sự tiếp nhận ánh sáng không qua thị giác cũng điều hòa phản ứng ánh sáng đồng tử (pupillary light response). Một số bệnh nhân mù vẫn tiếp tục được đồng bộ hóa bởi ánh sáng nhờ chức năng còn sót lại của các tế bào hạch võng mạc. Mặc dù các tế bào hạch là cảm biến quang học nhịp sinh học chính, các tế bào nón và tế bào que cũng đóng góp một phần thông tin không qua thị giác thông qua việc giao tiếp với các pRGCs.

Các bước sóng ánh sáng ngắn hơn (màu xanh lam, khoảng 460 nm) có tác dụng mạnh nhất đối với nhịp sinh học. Chất dẫn truyền thần kinh chính của các neuron tế bào hạch võng mạc trong RHT là glutamate. Tuy nhiên, các neuron này cũng giải phóng peptide kích hoạt adenyl cyclase tuyến yên (pituitary adenyl cyclase-activating peptide – PACP) như một chất đồng dẫn truyền (cotransmitter) gây ra các tác dụng tương tự trên các neuron SCN. Các tác dụng của glutamate được trung gian thông qua việc liên kết với các thụ thể glutamate loại N-methyl-D-aspartate (NMDA), dẫn đến sự gia tăng canxi nội bào và oxit nitric trong các neuron của SCN.