CHẨN ĐOÁN PHÂN BIỆT CÁC TRIỆU CHỨNG THƯỜNG GẶP, ẤN BẢN THỨ 7
(Differential Diagnosis of Common Complaints, Seventh Edition)
Tác giả: Seller, Robert H., MD – Nhà xuất bản: Elsevier
Biên dịch: Ths.Bs. Lê Đình Sáng

Chương 14: Mệt mỏi

Fatigue
Robert H. Seller, MD; Andrew B. Symons, MD, MS
Differential Diagnosis of Common Complaints, 14, 163-175

Mệt mỏi đã được định nghĩa là một cảm giác kiệt sức quá mức, kéo dài với khả năng làm việc thể chất và tinh thần giảm sút mà không thuyên giảm khi nghỉ ngơi.

Mệt mỏi là một triệu chứng thường gặp trong chăm sóc ban đầu. Nó có thể là triệu chứng khởi phát của hầu hết mọi bệnh. Tuy nhiên, khai thác bệnh sử và khám thực thể kỹ lưỡng sẽ xác định được chẩn đoán ở khoảng 85% bệnh nhân. Nếu, ngoài việc bị mệt mỏi, bệnh nhân còn phàn nàn về các triệu chứng khu trú như đau bụng hoặc ho ra máu, việc chẩn đoán sẽ dễ dàng hơn. Ví dụ, sau đó có thể tập trung sự chú ý cụ thể vào các nguyên nhân ở bụng hoặc ngực. Nếu triệu chứng duy nhất của bệnh nhân là mệt mỏi, việc chẩn đoán sẽ khó khăn hơn.

Mệt mỏi thường bị nhầm lẫn (bởi cả bệnh nhân và bác sĩ) với buồn ngủ ban ngày quá mức. Mệt mỏi có nhiều khả năng được gọi là uể oải, yếu, và cạn kiệt năng lượng, trong khi buồn ngủ ban ngày quá mức có thể được gọi là buồn ngủ, giảm tỉnh táo, và khuynh hướng ngủ (“Tôi luôn có thể đi ngủ”). Trên thực tế, trong một nghiên cứu về những bệnh nhân bị ngưng thở tắc nghẽn khi ngủ (OSA – obstructive sleep apnea), bệnh nhân thường phàn nàn về mệt mỏi, uể oải, và thiếu năng lượng hơn là buồn ngủ. Tầm quan trọng của việc chẩn đoán và điều trị OSA gần đây đã được chú ý, vì nó liên quan đến một số bệnh đi kèm bao gồm tăng huyết áp, rối loạn nhịp tim, suy tim sung huyết, và các rối loạn tâm trạng.

Mệt mỏi có thể được phân loại thành cấp tính, mạn tính, hoặc sinh lý. Mệt mỏi cấp tính thường là tiền triệu hoặc di chứng của một quá trình nhiễm trùng virus hoặc vi khuẩn cấp tính. Suy tim và thiếu máu cũng có thể biểu hiện bằng sự khởi phát đột ngột của mệt mỏi.

Mệt mỏi mạn tính (kéo dài từ vài tuần đến vài tháng) có thể do trầm cảm; lo âu hoặc căng thẳng mạn tính; nhiễm trùng mạn tính, đặc biệt là tăng bạch cầu đơn nhân nhiễm khuẩn, viêm gan, hoặc lao; ung thư; viêm khớp dạng thấp, đau xơ cơ, và các rối loạn thấp khớp khác; suy tim; OSA; bất thường điện giải huyết thanh (ví dụ: hạ natri máu, hạ kali máu, và tăng canxi máu); bệnh phổi mạn tính; hoặc thiếu máu. Các loại thuốc kê đơn và không kê đơn là những nguyên nhân phổ biến và thường không được nhận ra của mệt mỏi mạn tính, đặc biệt ở những bệnh nhân trên 45 tuổi. Các loại thuốc này bao gồm thuốc kháng histamin, thuốc an thần, thuốc hướng thần, thuốc ngủ, và thuốc hạ huyết áp (đặc biệt là thuốc chẹn beta).

Bệnh nhân bị mệt mỏi sinh lý thường nhận ra nguyên nhân của sự mệt mỏi của họ và thường không đến khám bác sĩ về nó. Mệt mỏi sinh lý có thể do làm việc quá sức (cả về thể chất và tinh thần) và ngủ không đủ hoặc chất lượng kém, có thể do trầm cảm, OSA, caffeine, thuốc, rượu, hoặc đau mạn tính.

Ở khoảng 50% bệnh nhân đến khám vì mệt mỏi, nguyên nhân là chức năng (trầm cảm, lo âu, hoặc một rối loạn dạng cơ thể), trong khi ở 50% còn lại, tồn tại một nguyên nhân thực thể. Bác sĩ phải nhận ra rằng có thể có nhiều nguyên nhân gây mệt mỏi. Ví dụ, một bệnh nhân phàn nàn về mệt mỏi có thể biểu hiện các dấu hiệu và triệu chứng của trầm cảm và cũng có thể bị viêm gan, tăng bạch cầu đơn nhân nhiễm khuẩn, hoặc ung thư biểu mô phế quản.

Trầm cảm là một nguyên nhân của mệt mỏi không phải là một chẩn đoán loại trừ. Vô số các xét nghiệm chẩn đoán để loại trừ tất cả các nguyên nhân thực thể có thể có không nên được thực hiện trước khi chẩn đoán trầm cảm được đưa ra. Thay vào đó, nếu bệnh sử và khám thực thể kỹ lưỡng không tiết lộ manh mối về một nguyên nhân thực thể nhưng lại phát hiện ra các triệu chứng của trầm cảm, trầm cảm là nguyên nhân có thể xảy ra của sự mệt mỏi.