Điều trị Trầm cảm Kháng trị – Dược lý Thần kinh và Kích thích Thần kinh. CHƯƠNG 13. PSILOCYBIN VÀ CÁC THUỐC ẢO GIÁC KHÁC ĐANG ĐƯỢC PHÁT TRIỂN ĐỂ ĐIỀU TRỊ TRẦM CẢM KHÁNG TRỊ

Điều trị Trầm cảm Kháng trị – Dược lý Thần kinh và Kích thích Thần kinh, ấn bản 2025 | Therapies for Treatment-Resistant Depression: Neuropharmacology and Neurostimulation 1st Edition | Chủ biên: James Murrough MD PhD, Dennis Charney MD | (C) Nhà xuất Bản ELSEVIER. 
Dịch và Chú giải tiếng Việt: Ths.BS. Lê Đình Sáng – BSCKII. Nguyễn Văn Phi 

CHƯƠNG 13. PSILOCYBIN VÀ CÁC THUỐC ẢO GIÁC KHÁC ĐANG ĐƯỢC PHÁT TRIỂN ĐỂ ĐIỀU TRỊ TRẦM CẢM KHÁNG TRỊ

David J. Nutt¹ và Anya Borissova²
¹Phân khoa Tâm thần học, Khoa Khoa học Não bộ, Khoa Y, Đại học Hoàng gia Luân Đôn, Luân Đôn, Vương quốc Anh;
²Viện Tâm thần học, Tâm lý học & Thần kinh học, Đại học King’s Luân Đôn, Luân Đôn, Vùng Đại Luân Đôn, Vương quốc Anh

13.1 Giới Thiệu

Psilocybin là một loại thuốc ảo giác (psychedelic drug) kinh điển, cùng với lysergic acid diethylamide (lysergic acid diethylamide – LSD), 5-methoxy-N,N-dimethyltryptamine (5-MEO-DMT, chiết xuất từ xương rồng và da cóc), mescaline (lần đầu tiên được phân lập từ xương rồng peyote) và DMT (được sử dụng dưới dạng thức uống ayahuasca hoặc chỉ sử dụng riêng lẻ DMT). Chúng được định nghĩa bởi khả năng tạo ra các tác dụng ảo giác thông qua việc chủ vận thụ thể 5-HT2A (5-HT2A receptor agonism). Ngoài ra còn có các chất có chức năng liên quan, chẳng hạn như 3,4-methylenedioxymethamphetamine (MDMA) và ketamine, mặc dù khác nhau về mặt dược lý học (pharmacology), nhưng lại có chung một số điểm tương đồng về tác dụng lâm sàng hoặc cơ sở lý luận cho việc sử dụng chúng. Thuốc MDMA chưa được thử nghiệm trong rối loạn trầm cảm nặng (major depressive disorder – MDD), vì vậy chúng tôi sẽ không xem xét loại thuốc này trong chương này.

Nhiều nghiên cứu chuyên sâu về thuốc ảo giác đã diễn ra vào những năm 1950 và 1960, nhưng sau đó suy giảm vào những năm 1960 và 1970 do các hạn chế về mặt pháp lý. Trong 15 năm qua, lĩnh vực này đã chứng kiến sự hồi sinh mạnh mẽ, với psilocybin đóng vai trò dẫn đầu. Những bước tiến xa nhất được ghi nhận trong lĩnh vực bệnh trầm cảm [rối loạn trầm cảm nặng và trầm cảm kháng trị (treatment-resistant depression – TRD)], trong đó song song với psilocybin, các nhà nghiên cứu cũng tiến hành những đánh giá ban đầu về ayahuasca, DMT và 5-MeO-DMT. Để hiểu rõ chúng ta đang ở đâu trong quá trình phát triển thuốc ảo giác nhằm điều trị trầm cảm kháng trị, trước tiên chúng ta sẽ cùng xem xét hành trình đi đến thời điểm này.

13.2 Lịch Sử Phát Triển Thuốc Ảo Giác Cho Bệnh Trầm Cảm Kháng Trị

Con người đã sử dụng các thuốc ảo giác trong các môi trường tâm linh, tôn giáo và nghi lễ từ nhiều thiên niên kỷ trước. Việc sử dụng ayahuasca mang tính nghi lễ nhằm phát triển tâm linh, phát triển cá nhân và nâng cao sự thấu hiểu (insight) của con người vẫn tiếp tục tồn tại ở các trung tâm đô thị của Brazil như một phần của các nhóm tôn giáo kể từ những năm 1930 và hiện đang diễn ra trên phạm vi quốc tế.

Các quan sát ban đầu vào thế kỷ 20 đã gợi ý về tác dụng tiềm năng của nhóm thuốc này đối với quá trình xử lý cảm xúc. Vào năm 1936, Tiến sĩ Guttman, một bác sĩ tâm thần, đã ghi nhận khi sử dụng mescaline rằng “người bệnh trong trạng thái như vậy có thể rất nhạy cảm với ảnh hưởng của liệu pháp tâm lý”, qua đó gợi ý khả năng sử dụng thuốc ảo giác trong điều trị các rối loạn tâm thần kết hợp với liệu pháp tâm lý (psychotherapy). LSD, một chất ảo giác tổng hợp được phân lập vào năm 1938, đã trở thành trọng tâm của các nghiên cứu chuyên sâu về các rối loạn khí sắc (mood disorders) trong những năm 1950 và 1960 với vai trò là chất tăng cường và hỗ trợ cho liệu pháp tâm lý. Các bác sĩ lâm sàng quan sát thấy LSD có thể đóng vai trò xúc tác giúp người bệnh đang tham gia liệu pháp tâm lý tiếp cận dễ dàng hơn với các ký ức liên quan đến sang chấn. Mặc dù các nghiên cứu này thường thiếu các tiêu chuẩn nghiêm ngặt của những thử nghiệm lâm sàng hiện đại, nhưng chúng đã cho thấy triển vọng lớn về lợi ích điều trị. Đáng chú ý, một nghiên cứu trên hơn 400 người bệnh bị trầm cảm gợi ý tỷ lệ cải thiện lên tới 80% khi áp dụng liệu pháp có sự hỗ trợ của LSD (LSD-assisted therapy).

Tuy nhiên, việc sử dụng LSD và các chất ảo giác khác đã bị hạn chế nghiêm ngặt vào những năm 1960 và 1970, với các lệnh cấm mọi hoạt động sử dụng ngoại trừ một số nghiên cứu giới hạn được chính phủ phê duyệt cho mục đích y tế. Theo một số nguồn tin, giới chức trách đưa ra quyết định này trên cơ sở cho rằng các chất trên không mang lại lợi ích y tế và tiềm ẩn nguy cơ gây hại, mặc dù các lý do chính trị chắc chắn đóng một vai trò nhất định. Việc xếp loại các loại thuốc ảo giác, bao gồm psilocybin và LSD, vào Danh mục I (Schedule I) của Công ước Liên Hợp Quốc năm 1971 đã cản trở đáng kể mọi hoạt động nghiên cứu.