Hoại tử vô khuẩn chỏm xương đùi

(Trích trong cuốn “Thoái hóa khớp, chẩn đoán, điều trị và dự phòng”. Hà Hoàng Kiệm. NXB TT và DL 2019) 

1. Đại cương

1.1. Sơ lược giải phẫu chức năng khớp háng

1.1.1. Diện khớp

Khớp háng là một khớp hoạt dịch điển hình tiếp nối xương đùi vào xương chậu. Khớp háng nằm sâu giữa bẹn và mông, có nhiều cơ che phủ. Diện khớp gồm có 3 phần:

– Chỏm xương đùi: Chỏm xương đùi có dạng 2/3 khối cầu, được che phủ bởi sụn, ở trung tâm chỏm hơi lùi xuống dưới có một hõm là điểm bám của dây chằng tròn nối chỏm xương với đáy ổ cối. Dây chằng tròn ở trong ổ khớp, nhưng được bao hoạt dịch bọc xung quanh, nên dây chằng ở ngoài bao hoạt dịch. Đi kèm dây chằng tròn có động mạch dây chằng tròn và dây thần kinh chi phối cho mô xương dưới sụn của chỏm.

Hình 1. Khớp háng nhìn từ phía trước. Hình trái: Hình vẽ cấu trúc khớp háng và các mạch máu nuôi khớp. Hình phải: Phim chụp MRI, ảnh T1W cắt dọc theo mặt phẳng trán cho thấy hai khớp háng bình thường với khe khớp rộng và đều. Viền xương dưới sụn của lồi cầu và ổ cối đều, có mật độ xương ngang bằng vùng thân xương phía dưới.

– Ổ cối của xương chậu: Ổ cối có hình vòm, đỉnh hướng vào trong và chếch lên trên, được lót bởi một lớp sụn. Mép dưới trước ổ cối có một khuyết gọi là khuyết vành ổ cối. Dây chằng tròn bám vào hõm lồi cầu và đáy ổ chảo, từ đáy ổ chảo chạy vòng xuống bám vào khuyết vành ổ cối. Ổ cối ôm gần hết diện lồi cầu. Khi khớp vận động, lồi cầu xoay trong ổ cối.

– Sụn viền: Có một vòng sụn sợi bám vào viền ổ cối, làm sâu thêm ổ cối để ôm lấy chỏm xương đùi. Phần sụn viền ngang qua khuyết vành ổ cối gọi là dây chằng ngang.

– Mạch máu nuôi chỏm xương đùi: Nuôi dưỡng vùng cổ và chỏm xương đùi có 3 nguồn mạch chính.

+ Cuống trên: là nhánh tận của động mạch mũ sau, chia ra 3 – 4 động mạch tận chạy áp sát trên mặt sau của cổ dưới bao hoạt dịch vào xương ở gần bờ sụn, chia ra các nhánh nối với các động mạch khác, cuống này dễ bị tổn thương trong gãy cổ xương đùi.

+ Cuống dưới: cũng là nhánh của động mạch mũ sau, chia ra 2 – 3 động mạch tận ở trong các nếp của bao khớp, nuôi dưỡng ¼ ngoài của chỏm, bờ dưới của cổ xương đùi, cuống mạch này ít bị tổn thương khi gãy xương.

+ Cuống trong: là động mạch dây chằng tròn, ngành của động mạch bịt, nuôi dưỡng một vùng nhỏ của chỏm xung quanh dây chằng tròn.

1.1.2. Phương tiện nối khớp

– Bao khớp: là một bao sợi dày và chắc, bọc xung quanh khớp. Ở phía xương chậu, bao khớp bám quanh viền ổ cối. Ở phía xương đùi, bao khớp bám ở phía trước vào đường liên mấu, phía sau vào 2/3 trong cổ khớp, để hở một phần cổ khớp và mào liên mấu.

– Dây chằng: có 2 loại.

+ Loại nằm trong ổ khớp: Dây chằng tròn hay dây chằng chỏm đùi, bám từ hõm chỏm xương đùi đến đáy ổ cối rồi vòng xuống bám vào khuyết vành ổ cối, có bao hoạt dịch bao ở xung quanh nên dây chằng tròn nằm trong ổ khớp nhưng nằm ngoài bao hoạt dịch.

+ Loại nằm ngoài ổ khớp: Do bao khớp dày lên tạo thành, có ba dây chằng chính.

* Dây chằng ngồi đùi: Ở mặt sau khớp đi từ xương ngồi tới bám vào hố ngón tay ở sau mấu chuyển to xương đùi.