Hội chứng Cushing – Lịch Sử, Chẩn đoán và Điều trị. CHƯƠNG 3. Các Mô Hình Động Vật Của Hội Chứng Cushing: Chúng Cho Chúng Ta Biết Điều Gì?

Hội chứng Cushing – Lịch Sử, Chẩn đoán và Điều trị, ấn bản 2026.
Dịch và chú giải: Ths.Bs. Lê Đình Sáng
Tác giả: J. Poirier, L. Martel-Duguech, I. Bourdeau và A. Lacroix. (C) 2026 Nhà xuất bản Elsevier. Bảo lưu mọi quyền.

Bản dịch của cuốn sách được xuất bản trực tuyến vì mục đích phi lợi nhuận duy nhất trên các website yhoclamsang.net & sachyhoc.com của Thư viện Medipharm.

CHƯƠNG 3: CÁC MÔ HÌNH ĐỘNG VẬT CỦA HỘI CHỨNG CUSHING: CHÚNG CHO CHÚNG TA BIẾT ĐIỀU GÌ?

Lawrence S. Kirschner 1, 2

1 Phân khoa Nội tiết, Đái tháo đường và Chuyển hóa, Đại học Bang Ohio (The Ohio State University), Columbus, OH, Hoa Kỳ; 2 Nhánh Nghiên cứu Lâm sàng, Viện Khoa học Sức khỏe Môi trường Quốc gia (National Institute of Environmental Health Sciences), Công viên Tam giác Nghiên cứu, Durham, NC, Hoa Kỳ

GIỚI THIỆU

Hội chứng Cushing nội sinh (endogenous Cushing’s syndrome – CS), hay tình trạng tăng tiết cortisol máu (hypercortisolism), là một tình trạng y khoa hiếm gặp (lên đến 10 ca trên một triệu người) gây ra do sự dư thừa glucocorticoid. Tình trạng này có thể khó nhận biết do sự chồng chéo các triệu chứng với các chẩn đoán phổ biến như béo phì, đái tháo đường và trầm cảm, điều này có thể dẫn đến việc chẩn đoán bị trì hoãn, ngay cả trong những trường hợp bệnh đã biểu hiện rõ rệt. Hội chứng Cushing nội sinh phổ biến nhất (khoảng 80%) là do các u tuyến yên vi thể (pituitary microadenomas) tiết ra hormone vỏ thượng thận (adrenocorticotropic hormone – ACTH). Những khối u này là lành tính, nhưng có nguy cơ tái phát đáng kể sau khi phẫu thuật cắt bỏ. Các khối u tuyến thượng thận sản xuất cortisol gây ra hội chứng Cushing nội sinh trong khoảng 15% các trường hợp; mặc dù điển hình là các u tuyến vỏ thượng thận lành tính (benign adrenocortical adenomas), các khối u tuyến thượng thận cũng có thể là ác tính như ung thư biểu mô vỏ thượng thận (adrenocortical carcinoma – ACC), trong trường hợp đó chúng có thể tiết ra các hormone tuyến thượng thận khác hoặc các tiền chất hormone. Ngày càng có nhiều sự công nhận về một thực thể được gọi là tình trạng tiết cortisol tự chủ nhẹ (mild autonomous cortisol secretion – MACS), trong đó một nhân tuyến thượng thận (adrenal nodule) tiết ra cortisol một cách không được điều hòa, nhưng các triệu chứng không đủ nghiêm trọng để gây ra hội chứng Cushing rõ rệt. Tình trạng này có thể xảy ra ở tối đa 40% bệnh nhân có nhân tuyến thượng thận. Cuối cùng, sự dư thừa ACTH có thể được tiết ra từ các khối u ngoài tuyến thượng thận như các khối u thần kinh nội tiết (neuroendocrine tumors – NETs), ung thư phổi tế bào nhỏ (small-cell lung cancers – SCLCs) hoặc các khối u carcinoid (carcinoid tumors). Trong những trường hợp tiết ACTH lạc chỗ (ectopic ACTH secretion) này, việc loại bỏ khối u nguyên phát có thể chữa khỏi bệnh, mặc dù các khối u thần kinh nội tiết nhỏ hoặc khối u carcinoid có thể khó xác định vị trí, trong khi ung thư phổi tế bào nhỏ thường biểu hiện ở các giai đoạn tiến triển.

Mặc dù hội chứng Cushing nội sinh là hiếm gặp, nhưng việc sử dụng các thuốc steroid lại là một thực hành y khoa phổ biến, bao gồm các chỉ định cho các bệnh lý da liễu hoặc tình trạng viêm/thấp khớp, và glucocorticoid có thể là một phần của nhiều liệu pháp điều trị ung thư hoặc đóng vai trò như các thuốc chống đào thải sau ghép tạng. Mặc dù mối liên quan của hội chứng Cushing với các thuốc steroid dùng đường uống hoặc tiêm tĩnh mạch có thể rất rõ ràng, nhưng đôi khi người ta cũng có thể thấy các tác dụng tương tự với các thuốc steroid tiêm nội khớp hoặc dạng hít, với một tập hợp các triệu chứng tương tự nếu liều lượng hấp thu vào cơ thể đủ cao.

Hoạt động của cortisol ở cấp độ cơ thể rất phức tạp và mang tính đặc hiệu cho từng mô. Để hiểu được những hoạt động này, giới khoa học đã dành sự quan tâm đáng kể đến việc phát triển các mô hình động vật cho phép phân tích chi tiết các tác động của glucocorticoid ở cấp độ mô và tế bào, bên cạnh việc đánh giá những tác động tổng thể lên sức khỏe của động vật. Trong bài đánh giá này, tôi sẽ tóm tắt các công trình nghiên cứu trước đây về việc phát triển các mô hình động vật cho hội chứng Cushing. Phần lớn nội dung bài đánh giá sẽ thảo luận về các mô hình chuột cống và chuột nhắt, nhưng tôi cũng sẽ đưa vào một số thông tin về các loài động vật lớn hơn có diễn tiến phát triển hội chứng Cushing và có thể phù hợp cho các nghiên cứu trong những bối cảnh nhất định.

Bảng 3.1 Khả năng chuyển tiếp các biểu hiện của hội chứng Cushing sang các mô hình động vật