Ngoại khoa Căn bản: Vấn đề, Chẩn đoán và Quản lý, Ấn bản thứ 7 (2026). Chương 25. VIÊM TUỴ

Ngoại khoa Căn bản: Vấn đề, Chẩn đoán và Quản lý, ấn bản thứ 7 (2026)
Essential Surgery: Problems, Diagnosis and Management, 7th Edition
Biên tập viên chính: Clive R. G. Quick, Suzanne Biers, Tan Arulampalam, Philip J. Deakin
Dịch & Chú giải: Ths.Bs. Lê Đình Sáng – (C) 2026 Elsevier

CHƯƠNG 25. VIÊM TUỴ

Pancreatitis
Essential Surgery: Problems, Diagnosis and Management, 25, 393-400

Giới thiệu

Viêm tụy (Pancreatitis) là một rối loạn viêm phổ biến của tuyến tụy, đặc trưng bởi triệu chứng đau bụng. Hầu hết các trường hợp biểu hiện dưới dạng cấp tính, được gọi là viêm tụy cấp (acute pancreatitis), và các đợt bệnh dao động từ nhẹ đến nặng. Các đợt cấp nặng có thể đe dọa tính mạng, với tỷ lệ tử vong khoảng 20%.

Một tỷ lệ nhỏ người bệnh mắc phải dạng dai dẳng được gọi là viêm tụy mạn (chronic pancreatitis); bệnh này phổ biến hơn nhiều ở nam giới và thường liên quan đến việc uống nhiều rượu.

Viêm tụy cấp

Căn nguyên và dịch tễ học của viêm tụy cấp

Sỏi mật và rượu cùng nhau chiếm khoảng 80% các trường hợp viêm tụy cấp trên toàn thế giới. Các nguyên nhân này và những nguyên nhân chính khác gây viêm tụy cấp được liệt kê trong Bảng 25.1 (xem thêm Hộp 25.1 và 25.2). Năm 1901, E. L. Opie lần đầu tiên chỉ ra mối liên hệ giữa sỏi mật và viêm tụy dựa trên bằng chứng tử thi. Các sỏi mật nhỏ có thể gây tắc nghẽn thoáng qua khi chúng di chuyển qua bóng Vater (ampulla) qua đường mật, hoặc các sỏi lớn hơn có thể kẹt lại ở đoạn cuối ống mật chủ, dẫn đến tắc nghẽn ống tụy. Áp lực ngược dòng trong hệ thống ống tụy dẫn đến sự hoạt hóa men nội tụy bằng cách cản trở quá trình xuất bào (exocytosis) của nang tuyến. Trong quá trình xuất bào bình thường, các túi tiết được đưa đến màng tế bào và nội dung của chúng được bài tiết ra môi trường ngoại bào.

Tỷ lệ viêm tụy cấp do nghiện rượu thay đổi tùy theo từng quốc gia; tại Vương quốc Anh, khoảng 2/3 số người bệnh có nguyên nhân do sỏi mật, trong khi ở một số vùng của Hoa Kỳ và lục địa Châu Âu, khoảng 2/3 có nguyên nhân do rượu. Thường cần có tiền sử uống nhiều rượu kéo dài ít nhất 2 năm để gây ra viêm tụy do rượu, nhưng bệnh cũng có thể xảy ra sau một lần uống rượu quá độ – sinh viên thi xong hãy cẩn thận! Phơi nhiễm rượu mạn tính gây rối loạn chức năng vi ống trong tế bào nang tuyến, dẫn đến tích tụ các men nội bào. Rượu cũng làm giảm độ ổn định của màng zymogen (men chưa hoạt hóa) và lysosome, đồng thời tăng cường độ nhạy cảm của tế bào nang tuyến với cholecystokinin, làm gia tăng thêm sự hoạt hóa men bệnh lý. Yếu tố nhạy cảm di truyền đóng vai trò quan trọng trong viêm tụy do rượu và một số đột biến gen nguy cơ cao đã được xác định.