Sổ tay Lâm sàng Tiết niệu Penn, Ấn bản thứ 3. CHƯƠNG 13. TIỂU ĐÊM

Sổ tay Lâm sàng Tiết niệu Penn, Ấn bản thứ 3
Penn Clinical Manual of Urology Third Edition – (C) 2025 Nhà Xuất Bản ELSEVIER
Biên tập: Thomas J. Guzzo, Robert C. Kovell, Justin B. Ziemba, Dana A. Weiss, Alan J. Wein
Dịch và chú giải: Ths.Bs. Lê Đình Sáng, Ts.Bs. Lê Huy Ngọc, Ts.Bs. Lê Nhật Huy, BSCKII. Trần Trung Kiên

CHƯƠNG 13. TIỂU ĐÊM

Nocturia
Thomas F. Monaghan, MD, PhD; Christina W. Augdelo, MD; Jeffrey P. Weiss, MD, PhD, FACS
Penn Clinical Manual of Urology, CHAPTER 13, 380-399.e2

GIỚI THIỆU

Tiểu đêm, được Hội Niệu học Quốc tế (International Continence Society – ICS) định nghĩa là việc thức dậy để đi tiểu trong giai đoạn ngủ chính, là một trong những triệu chứng đường tiết niệu dưới (Lower Urinary Tract Symptoms – LUTS) phổ biến và gây phiền toái nhất ở cả nam và nữ thuộc mọi lứa tuổi. Tiểu đêm cũng đã được chứng minh là có ảnh hưởng tiêu cực trực tiếp đến cấu trúc giấc ngủ, cũng như làm tăng nguy cơ té ngã và gãy xương hông ở người cao tuổi, dẫn đến bệnh suất và tử suất đáng kể. Mặc dù thường đồng mắc với các bất thường đường tiết niệu sinh dục phổ biến, rất nhiều tài liệu gần đây đã công nhận tiểu đêm là một thực thể độc lập, phần lớn là do việc đi tiểu đêm ngày càng được ghi nhận như một dấu hiệu khởi phát, biểu hiện chính, và là dấu ấn sinh học tiềm năng của bệnh lý toàn thân tiềm ẩn. Chương này sẽ thảo luận về dịch tễ học, sinh lý bệnh, đánh giá và quản lý tiểu đêm ở người lớn.

DỊCH TỄ HỌC

Tỷ lệ hiện mắc

Tiểu đêm là một trong những LUTS phổ biến nhất ở cả nam và nữ. Khảo sát cắt ngang đa quốc gia về Dịch tễ học LUTS (EpiLUTS) cho thấy gần 69% nam giới và 76% nữ giới tham gia khảo sát (từ 40 tuổi trở lên) thường xuyên trải qua một hoặc nhiều đợt đi tiểu mỗi đêm. Bản thân tiểu đêm có thể cấu thành phàn nàn tiết niệu chính cả trong cộng đồng và tại phòng khám, nhưng tiểu đêm cũng có mối liên quan mật thiết với các bất thường đi tiểu khác, được xác định ở hơn 85% người tham gia trong các thử nghiệm lâm sàng về bàng quang tăng hoạt (Overactive Bladder – OAB). Tiểu đêm cũng phổ biến hơn ở nam giới mắc phì đại lành tính tuyến tiền liệt (Benign Prostatic Hyperplasia – BPH) có ý nghĩa lâm sàng so với những người cùng trang lứa trong cộng đồng.

Tỷ lệ hiện mắc ước tính của tiểu đêm phần lớn phụ thuộc vào đặc điểm của quần thể nghiên cứu. Tuổi cao là một trong những yếu tố quyết định mạnh nhất của tiểu đêm, được chứng minh qua một bài tổng quan về tỷ lệ hiện mắc tiểu đêm của Bosch và Weiss, cho thấy tiểu đêm được báo cáo bởi gần 93% nam giới và 77% nữ giới từ 70 tuổi trở lên trong một số quần thể cộng đồng. Mặc dù có mối liên hệ giữa tuổi tác và tiểu đêm, bài tổng quan nói trên cũng cho thấy tiểu đêm phổ biến ở các nhóm trẻ tuổi hơn – hiện diện ở tối đa 35% nam giới và 44% nữ giới từ 20 đến 40 tuổi. Đáng chú ý, khảo sát dịch tễ học dựa trên dân số về Sức khỏe Cộng đồng Khu vực Boston (BACH) về các triệu chứng tiết niệu và các yếu tố nguy cơ ở người lớn từ 30 đến 79 tuổi đã báo cáo tỷ lệ hiện mắc tiểu đêm cao hơn đáng kể ở những người tham gia da Đen và gốc Tây Ban Nha so với người da Trắng (điều này vẫn tồn tại ngay cả sau khi tính đến sự khác biệt về tình trạng kinh tế xã hội). Tuy nhiên, những khác biệt về tỷ lệ tiểu đêm dựa trên chủng tộc này vẫn chưa được hiểu rõ, và tiểu đêm vẫn phổ biến ở tất cả các nhóm chủng tộc mặc dù phần lớn những người trả lời BACH đều dưới 50 tuổi – dao động từ 23% đến 38% ở các nhóm chủng tộc.

Như sẽ được thảo luận sau trong chương này, nhiều nghiên cứu dân số định nghĩa tiểu đêm là sự hiện diện của hai hoặc nhiều lần đi tiểu đêm vì ngưỡng này có mối liên hệ đặc biệt mạnh mẽ với bệnh suất và các kết cục bất lợi về chất lượng cuộc sống liên quan đến sức khỏe. Ngay cả khi theo ngưỡng cao hơn này, Bosch và Weiss nhận thấy hai hoặc nhiều lần đi tiểu đêm đã được báo cáo trong một số nghiên cứu bởi gần một phần năm nam và nữ trẻ tuổi trong cộng đồng (từ 20 đến 40 tuổi), và hơn 60% nam và nữ trên 70 tuổi. Tựu trung lại, các bằng chứng hiện tại nhấn mạnh tính chất phổ biến của tiểu đêm qua nhiều tiêu chí ở cả nam và nữ thuộc mọi lứa tuổi và hoàn cảnh.

Tỷ lệ mới mắc

Pesonen và các cộng sự đã tổng hợp các bằng chứng hiện tại về tỷ lệ mới mắc, tỷ lệ thuyên giảm và diễn tiến tự nhiên của tiểu đêm trong một phân tích gộp toàn diện gần đây. Pesonen và cộng sự đã báo cáo ước tính gộp về tỷ lệ mới mắc tiểu đêm hàng năm là 0,4% ở người lớn dưới 40 tuổi, 2,8% ở những người từ 40 đến 59 tuổi, và 11,5% ở người lớn từ 60 tuổi trở lên, với tỷ lệ thuyên giảm hàng năm là 12,1%.

TIỂU ĐÊM VÀ SỰ PHIỀN TOÁI

Tiểu đêm là một trong những LUTS gây phiền toái nhất, và người bệnh có LUTS kèm tiểu đêm đã được chứng minh là báo cáo mức độ phiền toái lớn hơn đáng kể so với những người chỉ có LUTS ban ngày. Nhiều khảo sát dân số đã xác định tiểu gấp (Urinary Urgency) là lý do phổ biến nhất khiến người lớn thức giấc vào ban đêm, và điều này hợp lý khi sự phiền toái được trung gian phần lớn bởi tác động tiêu cực trực tiếp của tiểu đêm lên cấu trúc giấc ngủ. Cụ thể hơn, những người bệnh báo cáo mức độ phiền toái cao liên quan đến triệu chứng thường có xu hướng khó đi vào giấc ngủ, cũng như khó ngủ lại sau một đợt đi tiểu đêm. Do đó, chất lượng giấc ngủ là một thành phần thiết yếu trong đánh giá lâm sàng ban đầu về tiểu đêm.

Bằng chứng dịch tễ học cắt ngang từ Tikkinen và các cộng sự ở Phần Lan chứng minh rằng hai hoặc nhiều lần đi tiểu đêm là ngưỡng mà hầu hết mọi người bắt đầu báo cáo một mức độ phiền toái cụ thể do tiểu đêm và suy giảm chất lượng cuộc sống, trong khi một lần đi tiểu mỗi đêm không nhất thiết gây ra các tác động bất lợi lên chất lượng cuộc sống và sức khỏe tự báo cáo.