Sỏi đường tiết niệu

ĐẠI CƯƠNG SỎI TIẾT NIỆU.

Nguyên nhân bệnh sinh:

Hàng ngàn năm nay người ta đã cố gắng tìm căn nguyên gây nên bệnh sỏi tiết niệu, nhưng cho đến nay vẫn tồn tại nhiều học thuyết về sự phát sinh và phát triển của bệnh, chưa có học thuyết nào giải thích hoàn toàn đầy đủ sự phát triển bệnh. Nhiều học thuyết đề cập đến các yếu tố chính liên quan đến quá trình hình thành sỏi.

Ngày nay, dựa vào hiểu biết về bản chất hoá học của sỏi tiết niệu, về cấu trúc vi thể và sinh lý của hệ thống tiết niệu, người ta chia sỏi tiết niệu thành 2 nhóm nguyên nhân: sỏi cơ thể và sỏi cơ quan.

Sỏi cơ thể dùng để chỉ những sỏi tiết niệu có nguồn gốc các bệnh lý, các rối loạn chức năng các cơ quan khác, các bệnh lý toàn thân. Có thể kể đến các bệnh như cường năng tuyến cận giáp trạng, bệnh Goutte, những chấn thương nặng của xương, chứng tăng canxi máu do nhiều nguyên nhân…

Sỏi cơ quan dùng để chỉ sỏi tiết niệu có nguồn gốc từ các tổn thương ở hệ thống tiết niệu như: phình to bể thận bẩm sinh, chít hẹp khúc nối bể thận – niệu quản, dị dạng thận và mạch máu thận, túi thừa niệu quản, túi thừa bàng quang hay niệu đạo… Những tổn thương vi thể tại thận có mối liên quan tới sự hình thành sỏi, là sự lắng đọng muối vôi vào những vết trợt loét ở lớp biểu mô. Cơ chế hình thành sỏi tiết niệu còn phức tạp, chưa được xác định rõ ràng. Tuy vậy, nhiều tác giả đã xây dựng một số thuyết để mô tả cơ chế hình thành sỏi tiết niệu như sau:

Thuyết “keo – tinh thể” cho rằng nhiều chất muối vô cơ và hữu cơ tồn tại trong nước tiểu dưới dạng tinh thể, các tinh thể này được bao bọc bởi một lớp chất keo (bản chất là các albumin, mucoprotein, axit nucleotid do tế bào biểu mô ống sinh niệu tiết ra) làm cho các chất tinh thể không kết dính được với nhau để tạo nên sỏi. Khi cân bằng này bị phá vỡ (tăng mật độ tinh thể, giảm mật độ chất keo) các tinh thể này có cơ hội kết dính với nhau tạo thành sỏi.

Thuyết “hạt nhân” khẳng định mỗi viên sỏi tiết niệu đều được hình thành từ một “hạt nhân” ban đầu. Đó là các dị vật xuất hiện trong hệ tiết niệu (những đoạn chỉ không tiêu, những mảnh cao su, mảnh ống dẫn lưu, mảnh kim khí…). Đôi khi người ta còn xác định được hạt nhân của sỏi còn là những tế bào thoái hoá, tế bào mủ, xác vi khuẩn, tổ chức hoại tử, khối máu hoá giáng… Những hạt nhân này để các muối canxi, phốt pho, magiê bám vào, bồi đầy dần để tạo thành những viên sỏi.

Thuyết nhiễm khuẩn xác định tương quan nhân quả giữa nhiễm khuẩn niệu và sỏi. Nhiễm khuẩn niệu tạo ra nhiều tiểu thể để trở thành hạt nhân hình thành sỏi. Mặt khác một số chủng loại vi khuẩn (Proteus, Pseudomonas…) có thể phân hủy ure bởi men ureaza tạo ra các gốc amoni, magie… tạo điều kiện hình thành sỏi.

Có thể nói mỗi thuyết chỉ giải thích được một khía cạnh, một giai đoạn của quá trình rất phức tạp, tinh vi của cơ chế hình thành sỏi tiết niệu. Vấn đề này sẽ còn được nghiên cứu, khám phá bổ sung sau này.

Tuy nhiên nhiều tác giả nhận thấy có các yếu tố thuận lợi ảnh hưởng đến quá trình hình thành sỏi tiết niệu như sau:

Yếu tố di truyền: Maxquardt (1973), Ging liani (1985) thấy bệnh nhiễm acid ống thận là bệnh di truyền thường gặp với sỏi tiết niệu.

Sỏi cystin thường thấy ở bệnh nhân có kiểu gen đồng hợp tử gây đái ra cystin, onithine, lysin, arginin.

Sỏi uric hay có ở những người bị bệnh Goutte.

Sỏi canxi có tính gia đình, có những gia đình bị bệnh tăng canxi nguyên phát và họ bị sỏi canxi từ rất trẻ.

Yếu tố dị dạng đường niệu bẩm sinh: là nguyên nhân thuận lợi để tạo sỏi do ứ đọng nước tiểu, do nhiễm khuẩn. Các dị dạng thường gặp như: hẹp khúc nối bể thận – niệu quản, hẹp niệu quản, phình niệu quản.

Yếu tố địa lý khí hậu: có một vai trò quan trọng trong quá trình hình thành sỏi như khí hậu nóng và khô ở các vùng sa mạc và nhiệt đới là yếu tố môi trường tác động nhiều đến quá trình hình thành sỏi.

Yếu tố ăn uống: thực tế cho thấy ở những người ăn thịt nhiều thì gặp tỷ lệ sỏi urat cao, người có chế độ ăn uống thiếu vitamin A dễ làm sừng hoá tổ chức liên bào đài – bể thận và chính quá trình này sẽ gây ra sỏi tiết niệu. Ăn sữa nhiều thì gặp sỏi phốt phát.

Gãy xương lớn: do bất động lâu ngày là nhân tố chính trong cơ chế hình thành sỏi và thêm vào đó là sự tăng nồng độ canxi và photpho trong máu.

Nhiễm khuẩn đường tiết niệu: do nhiều nguyên nhân khác nhau hoặc do ứ đọng trên đường tiết niệu cũng là yếu tố thuận lợi cho hình thành sỏi. Quá trình viêm nhiễm đường tiết niệu làm thay đổi pH nước tiểu, làm thay đổi lớp tế bào biểu mô lát của đường niệu dẫn đến rối loạn bài tiết tại thận, số lượng các mucoprotein trong nước tiểu tăng lên rõ rệt. Các sản phẩm của quá trình viêm tế bào thoái hoá, tế bào mủ, xác vi khuẩn tạo thành các nhân sỏi.

Sự rối loạn chuyển hoá của cơ thể trong những bệnh nhân cường năng tuyến cận giáp, canxi trong máu tăng và thải nhiều qua đường niệu dễ tạo lên sỏi.