Tiếp cận Bệnh nhân thần kinh – Hướng dẫn thực hành lâm sàng (2025). Chương 16. Giới thiệu về Đánh giá và Can thiệp Tâm lý Thần kinh

Tiếp cận Bệnh nhân thần kinh – Hướng dẫn thực hành (Dành cho Bác sĩ) lâm sàng (Ấn bản 2025)
Tác giả: Mullally, William J., MD (Chủ biên) – Nhà xuất Bản: Elsevier – Năm xuất bản: 2025
Biên dịch: Ths.Bs. Lê Đình Sáng (Chủ biên) – Ts.Bs. Nguyễn Ngọc Hoà – Ts.Bs. Lê Nhật Huy – BSCKII. Trần Trung Kiên

Chương 16. Giới thiệu về Đánh giá và Can thiệp Tâm lý Thần kinh

Introduction to Neuropsychological Assessment and Intervention
Ananya Ruth Samuel; Gretchen Reynolds; Kim C. Willment; Seth A. Gale
Practical Approach to the Neurological Patient, 16, 221-234

GIỚI THIỆU VỀ TÂM LÝ THẦN KINH

Tâm lý Thần kinh là gì?

Tâm lý thần kinh (Neuropsychology) nằm ở giao điểm của các lĩnh vực thần kinh học, tâm lý học và tâm thần học. Được đặt dưới sự bao trùm của tâm lý học lâm sàng, chuyên ngành này tập trung vào việc tìm hiểu các mối tương quan giữa não bộ và hành vi thông qua các thước đo dựa trên hiệu suất để đánh giá chức năng nhận thức (cognitive functioning). Cuộc đánh giá tâm lý thần kinh đóng vai trò thiết yếu trong chẩn đoán và lập kế hoạch điều trị thông qua một khuôn khổ sinh học – tâm lý – xã hội. Tâm lý thần kinh là một lĩnh vực xuất hiện vào đầu thế kỷ 19 để nghiên cứu các tổn thương não khu trú và tác động của chúng đến hoạt động hàng ngày. Với sự ra đời của chẩn đoán hình ảnh thần kinh (neuroimaging), tâm lý thần kinh tiếp tục hỗ trợ việc kết nối các phát hiện về cấu trúc với chức năng nhận thức, hỗ trợ chẩn đoán phân biệt, tiên lượng, dự đoán nguy cơ, và ngày càng tập trung nhiều hơn vào việc lập kế hoạch điều trị.

Đào tạo về Tâm lý Thần kinh

Các chuyên gia tâm lý thần kinh lâm sàng là những bác sĩ lâm sàng được cấp phép, có bằng tiến sĩ (Ph.D./Psy.D.) về tâm lý học lâm sàng và được đào tạo bổ sung sau tiến sĩ về tâm lý thần kinh lâm sàng. Các chuyên gia tâm lý thần kinh được đào tạo về giải phẫu thần kinh chức năng, sinh học thần kinh, trắc nghiệm tâm lý (psychometrics), thống kê, tâm dược học, bệnh lý/tổn thương thần kinh, các biện pháp can thiệp trị liệu và tâm lý học lâm sàng. Sau khi hoàn thành bằng tiến sĩ và thực tập sinh sau tiến sĩ, các chuyên gia tâm lý thần kinh có thể chọn theo đuổi chứng nhận từ hội đồng chuyên môn (board certification) thông qua các hội đồng quản trị tại khu vực hoặc quốc gia của họ, chẳng hạn như Hội đồng Tâm lý học Chuyên nghiệp Hoa Kỳ (American Board of Professional Psychology) tại Hoa Kỳ. Chứng nhận này bao gồm việc xem xét trình độ chuyên môn, các bài kiểm tra viết và vấn đáp, và nộp các mẫu thực hành để đánh giá. Mặc dù chứng nhận từ hội đồng không bắt buộc để một bác sĩ lâm sàng hành nghề tâm lý thần kinh, nhưng nó được Học viện Tâm lý Thần kinh Lâm sàng Hoa Kỳ (American Academy of Clinical Neuropsychology) và các hội đồng tâm lý chuyên nghiệp khác khuyến nghị nhằm thúc đẩy chất lượng đào tạo và cung cấp dịch vụ theo tiêu chuẩn.

Đánh giá và Can thiệp Tâm lý Thần kinh

Về mặt lịch sử, tâm lý thần kinh tập trung vào việc đánh giá các mối quan hệ não bộ – hành vi và chẩn đoán các rối loạn thần kinh. Các đánh giá tâm lý thần kinh là những thước đo chuẩn hóa về chức năng nhận thức, giúp xác định và mô tả mức độ nghiêm trọng của các khiếm khuyết, đồng thời cũng phục vụ việc theo dõi những thay đổi theo thời gian. Điểm số từ các đánh giá cung cấp một ước tính về chức năng nhận thức của người bệnh (patient) so với một nhóm quy chuẩn (normative group) có nền tảng nhân khẩu học tương tự, thường dựa trên tuổi tác, trình độ học vấn, giới tính và đôi khi cả bản sắc dân tộc hoặc chủng tộc, mặc dù cần nhiều nỗ lực hơn để mở rộng và cập nhật dữ liệu quy chuẩn sẵn có nhằm phục vụ tốt nhất cho các quần thể người bệnh ngày càng đa dạng. Ngoài ra, các đánh giá tâm lý thần kinh còn cung cấp thông tin cho việc lập kế hoạch điều trị, vì chuyên gia tâm lý thần kinh sẽ đưa ra các khuyến nghị cụ thể để tối ưu hóa nhận thức và hoạt động hàng ngày. Hơn nữa, các chuyên gia tâm lý thần kinh cung cấp cho người bệnh những gợi ý cá nhân hóa và có mục tiêu cho các can thiệp và dịch vụ phục hồi chức năng dựa trên các phát hiện từ cuộc đánh giá.

Trong chương này, chúng tôi khám phá một số chủ đề liên quan đến tâm lý thần kinh, bao gồm giới thiệu về các lĩnh vực nhận thức được đánh giá thông qua một cuộc đánh giá tâm lý thần kinh; tổng quan ngắn gọn về các công cụ sàng lọc nhận thức, quy trình đánh giá tiêu chuẩn và các câu hỏi chuyển gửi (referral questions); và thảo luận về các can thiệp tâm lý thần kinh dựa trên bằng chứng.

ĐÁNH GIÁ TÂM LÝ THẦN KINH

Nhận thức: Giải phẫu thần kinh và Các lĩnh vực Nhận thức

Nhận thức (Cognition) được mô tả là một quá trình đa diện bao gồm việc tiếp thu, tri giác và xử lý thông tin. Cho đến cuối thế kỷ 19, nhận thức được quan niệm như một cấu trúc đơn nhất gọi là “trí thông minh”. Theo thời gian và qua những quan sát phong phú cùng các nghiên cứu thực nghiệm, nhận thức đã được hiểu là một tập hợp phức tạp của các quá trình tâm trí với những sắc thái tinh vi, phân tách cách tâm trí tri giác, tính toán, quyết định và hoạt động. Theo hiểu biết hiện đại của chúng ta, nhận thức được chia thành nhiều lĩnh vực khác nhau, bao gồm ngôn ngữ (cả chức năng tiếp nhận [đầu vào/thu nhận thông tin, hiểu] và chức năng diễn đạt [đầu ra bằng lời nói và viết]), trí nhớ và học tập (mã hóa, lưu trữ và truy xuất), chú ý/chức năng điều hành (ví dụ: giải quyết vấn đề, tổ chức, ra quyết định), khả năng thị giác – không gian (visuospatial abilities), và nhận thức xã hội. Các quá trình này hoạt động vừa riêng biệt vừa phụ thuộc lẫn nhau để tạo cơ sở cho nhận thức và hành vi của con người. Nhận thức cũng có thể được đo lường và hiểu dựa trên loại kích thích khởi phát một quá trình tâm trí, có thể được chia thành các chức năng bằng lời (lời nói và/hoặc qua trung gian ngôn ngữ) và chức năng không lời (qua trung gian thị giác).

Đánh giá tâm lý thần kinh nhằm mục đích mô tả hiệu suất trên các lĩnh vực nhận thức khác nhau và lập bản đồ các mô hình điểm mạnh và điểm yếu lên các mối quan hệ não bộ – hành vi. Dưới đây là tổng quan về năm lĩnh vực nhận thức chính thường được đánh giá trong một cuộc đánh giá tâm lý thần kinh cùng với các vùng não và mạng lưới liên quan đến từng lĩnh vực này (Hộp 16.1 và Hình 16.1).

HỘP 16.1: Chức năng của Vỏ não