Các thuật ngữ chuyên khoa liên quan đến bệnh tiểu đường

Bs Lê Đình Sáng

Dịch từ nguồn: http://www.webmd.com/diabetes/guide/diabetes-glossary-terms

Acesulfame-k: Một chất làm ngọt nhân tạo được sử dụng thay thế cho đường, nó không chứa carbohydrate hoặc đường. Do đó, không gây ảnh hưởng đến nồng độ đường trong máu. Chất làm ngọt này thường được sử dụng kết hợp với các chất làm ngọt nhân tạo khác trong thực phẩm chế biến sẵn có hàm lượng calo thấp. Nó cũng được sử dụng như một chất làm ngọt đầu bảng dưới tên các thương hiệu Sunette, Sweet One, và Swiss Sweet.

Acetone: Một chất hóa học được tạo thành trong máu khi cơ thể phân hủy chất béo thay vì đường để cung cấp năng lượng. Việc acetone được tạo ra thường có nghĩa là các tế bào đang đói. Nó xảy ra khi thiếu hụt insulin tuyệt đối hay tương đối. Nên đường không thể đi vào các tế bào để cung cấp năng lượng. Do đó, cơ thể sẽ cố gắng sử dụng các nguồn năng lượng khác. Như protein từ cơ và chất béo từ các tế bào mỡ. Acetone thải ra ngoài cơ thể qua nước tiểu.

Nhiễm toan: Hiện tượng quá nhiều axit tích tụ trong cơ thể. Thường là từ sự sản xuất thể ceton chẳng hạn như acetone, khi các tế bào thiếu năng lượng.

Cấp tính: Khởi phát đột ngột và thường là nghiêm trọng. Xảy ra trong một khoảng thời gian giới hạn.

Tuyến thượng thận: Hai tuyến nội tiết nằm ở cực trên của thận. Có nhiệm vụ sản xuất và phóng thích các hormone như epinephrine (adrenaline) làm kích thích chuyển hóa đường; norepinephrine, làm tăng nhịp tim và huyết áp. Và hormon tuyến thượng thận (corticosteroid) kiểm soát cách cơ thể sử dụng chất béo, protein, đường, và khoáng chất, và giúp giảm viêm. Chúng cũng sản xuất hormone sinh dục như testosterone và có thể sản xuất DHEA và progesterone.

Tiểu đường khởi phát ở người lớn: Một thuật ngữ từng được sử dụng để chỉ bệnh tiểu đường loại 2. Nhưng hiện nay không còn đúng nữa bởi vì bệnh này hiện cũng phổ biến ở trẻ em. “Bệnh tiểu đường không phụ thuộc insulin” cũng được xem là một cụm từ không chính xác trong mô tả tiểu đường loại 2. Vì bệnh nhân mắc bệnh tiểu đường này có thể cần insulin vào một số thời điểm nào đó.

Advantame: Một loại đường thay thế tương tự như Aspartame đã được FDA chứng nhận. Nó có thể được sử dụng như một chất làm ngọt và là một nguyên liệu trong nấu nướng. Advantame cũng có thể được sử dụng trong thực phẩm nướng, nước giải khát và đồ uống không có cồn khác, kẹo cao su, kẹo, đường trên bánh ngọt, món tráng miệng lạnh, gelatins và bánh pudding, mứt và thạch, trái cây đã chế biến và các loại nước ép trái cây, lớp trên bề mặt và xirô.

Tác dụng bất lợi hay tác dụng phụ: Tác động có hại.

Albumin niệu: Khi thận bị tổn thương, protein có thể xuất hiện trong nước tiểu. Albumin là một protein nhỏ, có nhiều trong máu, chúng đi qua hệ thống lọc ở thận vào trong nước tiểu dễ dàng hơn so với các protein khác. Albumin niệu xảy ra ở 30-45% người mắc  bệnh tiểu đường loại 1 ít nhất 10 năm. Ở những người mới được chẩn đoán mắc bệnh tiểu đường loại 2, thận có thể biểu hiện những dấu hiệu của sự rò rỉ một lượng nhỏ protein vào trong nước tiểu, gọi là albumin niệu vi lượng (microalbuminuria). Đây có thể là hậu quả của bệnh tiểu đường hoặc các bệnh khác kết hợp với bệnh tiểu đường, như cao huyết áp . Protein niệu làm tăng nguy cơ tiến triển thành bệnh thận giai đoạn cuối. Điều đó cũng đồng nghĩa với việc tăng nguy cơ mắc bệnh tim mạch.

Tế bào Alpha: Một loại tế bào ở tụy, nằm ở vùng được gọi là các tiểu đảo Langerhans. Tế bào alpha sản xuất và phóng thích một loại hormone gọi là “glucagon”. Chức năng của Glucagon đối lập trực tiếp với insulin – nó làm tăng lượng đường trong máu bằng cách phóng thích đường dự trữ từ gan.

Kháng thể: Protein mà cơ thể sản xuất ra để bảo vệ bản thân tránh khỏi các tác nhân lạ, như vi khuẩn hoặc virus.

Thuốc điều trị bệnh tiểu đường: Là thuốc giúp bệnh nhân tiểu đường kiểm soát nồng độ đường trong máu

Kháng nguyên: Các chất gây ra đáp ứng miễn dịch trong cơ thể, nhận diện các chất hoặc chất đánh dấu (markers) trên các tế bào. Cơ thể sản xuất kháng thể để chống lại các kháng nguyên, hoặc các chất có hại, và cố gắng để loại bỏ chúng.

Động mạch: Mạch máu đưa máu từ tim đến các bộ phận khác của cơ thể. Động mạch dày hơn tĩnh mạch; thành động mạch mạnh và đàn hồi hơn. Các mảng bám đôi khi hình thành trong thành mạch theo quá trình gọi là “xơ vữa động mạch“. Những mảng bám có thể trở nên dễ vỡ và bong ra, dẫn đến các biến chứng liên quan đến bệnh tiểu đường. Chẳng hạn như các cơn đau tim và đột quỵ.

Tuyến tụy nhân tạo: Một cảm biến glucose được gắn vào một thiết bị phân phối insulin. Cả hai đều được kết nối với nhau như một “hệ thống vòng khép kín.” Nói cách khác, nó là một hệ thống mà không chỉ có thể xác định lượng glucose trong cơ thể. Mà còn sử dụng thông tin đó để giải phóng một lượng insulin phù hợp với từng mức đường cụ thể mà nó đo được. Tuyến tụy nhân tạo có thể điều chỉnh lượng insulin được phóng thích. Do đó khi đường thấp, thiết bị sẽ giảm lượng insulin. Những thử nghiệm sử dụng tuyến tụy nhân tạo hiện đang được tiến hành, và hy vọng là các hệ thống này sẽ có mặt trên thị trường trong vòng 5 năm tới. Các nghiên cứu cũng đang được tiến hành để phát triển một tuyến tụy nhân tạo có thể cấy ghép vào cơ thể.

Aspartame: Một chất làm ngọt nhân tạo được sử dụng thay thế đường. Bởi vì nó có ít calo, được bán dưới những sản phẩm như ”Equal” và “NutraSweet”.

Không triệu chứng: Không có triệu chứng, không có dấu hiệu rõ ràng rằng đang có bệnh.

Xơ vữa động mạch: Một bệnh lý của động mạch gây ra do việc lắng đọng cholesterol trong thành động mạch. Những mảng bám này có thể phát triển lớn dần và gây hẹp động mạch hoặc có thể trở nên dễ vỡ, bong ra, tạo thành cục máu đông gây ra các cơn đau tim và đột quỵ. Các động mạch cung cấp máu cho tim có thể bị hẹp nghiêm trọng, làm giảm cung cấp máu giàu oxy đến tim. Đặc biệt là trong thời gian hoạt động/vận động mạnh.