Sổ tay Hình ảnh học Nội tiết (2026). CHƯƠNG 11. BỆNH LÝ CHỨC NĂNG BUỒNG TRỨNG

Sổ tay Hình ảnh học Nội tiết (2026). Practical Handbook of Endocrine Imaging. Copyright © 2026 by Elsevier Inc. 
Chủ biên: Joseph M. Pappachan, Anju Sahdev, Katherine Ordidge – Dịch và chú giải: Bs Lê Đình Sáng.
Cuốn sách này được dịch và xuất bản trực tuyến trên các website yhoclamsang.net & sachyhoc.com của Thư viện Medipharm vì mục đích phi lợi nhuận.

CHƯƠNG 11. BỆNH LÝ CHỨC NĂNG BUỒNG TRỨNG

Nishat Bharwania, Ana Mira và Arjun Jeyarajah

Khoa Chẩn đoán Hình ảnh, Imperial College Healthcare NHS Trust, London, Vương quốc Anh Khoa Phẫu thuật và Ung thư, Imperial College London, London, Vương quốc Anh Khoa Ung thư Phụ khoa, The Royal London Hospital, Barts Health NHS Trust, London, Vương quốc Anh

11.1 Giới Thiệu

Buồng trứng là cơ quan độc đáo về cả cấu trúc giải phẫu lẫn chức năng. Bên cạnh vai trò chủ yếu là cơ quan sinh sản, buồng trứng còn đảm nhiệm các chức năng nội tiết quan trọng. Oestrogen, progesterone và các androgen là những hormone chính do buồng trứng tiết ra và có ảnh hưởng đến nhiều khía cạnh sức khỏe tổng thể của phái nữ. Đây là các cấu trúc tuyến sinh dục có đôi, nằm treo lơ lửng giữa thành chậu và tử cung. Kích thước và các đặc điểm hình thái của buồng trứng sẽ thay đổi trong suốt chu kỳ sống hữu hạn từ lúc có kinh nguyệt lần đầu cho đến khi mãn kinh. Có lẽ đây là cấu trúc duy nhất trong cơ thể con người có hình dáng biến đổi đa dạng như vậy trong một khoảng thời gian ngắn. Chẩn đoán hình ảnh (imaging) cung cấp cho bác sĩ lâm sàng những thông tin giá trị không chỉ về mặt giải phẫu mà còn về mặt chức năng. Do đó, thách thức đối với bác sĩ chẩn đoán hình ảnh là việc nhận diện cấu trúc giải phẫu không ngừng biến đổi diễn ra trong những năm tháng sinh sản, đồng thời xác định được các thay đổi bệnh lý.

Tương tự mọi phương thức chẩn đoán khác, thông tin lâm sàng đóng vai trò then chốt trong việc diễn giải các dấu hiệu hình ảnh. Bác sĩ chẩn đoán hình ảnh bắt buộc phải nắm rõ bối cảnh lâm sàng của cuộc thăm khám thông qua quá trình khai thác bệnh sử kỹ lưỡng và khám thực thể cẩn thận. Tình trạng đau vùng chậu kèm theo đau bụng kinh (dysmenorrhea), đau khi đại tiện (dyschezia) và đau khi giao hợp (dyspareunia) gợi ý nhiều đến bệnh lý lạc nội mạc tử cung (endometriosis). Siêu âm vùng chậu qua ngả âm đạo (transvaginal ultrasound) không chỉ phát hiện các tổn thương lạc nội mạc tử cung mà còn đánh giá được độ di động và tình trạng nhạy đau của các cơ quan vùng chậu. Các kiểu chảy máu bất thường dưới dạng cường kinh (menorrhagia), rong huyết (metrorrhagia) hoặc chảy máu sau mãn kinh có thể là chỉ định cần siêu âm vùng chậu qua ngả âm đạo nhằm loại trừ các bệnh lý ở nội mạc tử cung, tử cung và buồng trứng. Việc đánh giá buồng trứng sẽ bổ sung thêm các thông tin quan trọng vì một số khối phần phụ (adnexal masses), chẳng hạn như u xơ (fibromas) và u vỏ buồng trứng (thecomas), có khả năng sản xuất oestrogen, dẫn đến tình trạng dày nội mạc tử cung và chảy máu bất thường. Các rối loạn rụng trứng có thể giải thích nguyên nhân gây chảy máu tử cung bất thường ở phụ nữ trong độ tuổi sinh sản và siêu âm vùng chậu có thể tiết lộ sự hiện diện của buồng trứng đa nang kích thước lớn.

Trong nhiều trường hợp, do vị trí giải phẫu của buồng trứng nằm sâu trong ổ bụng, các khối phần phụ thường không có triệu chứng và chỉ được phát hiện tình cờ qua chẩn đoán hình ảnh. Điều này đặc biệt đáng lo ngại đối với các bệnh ung thư buồng trứng (ovarian malignancies) vì sự xuất hiện của các triệu chứng (chướng bụng, cảm giác căng tức/đau vùng chậu, triệu chứng tiêu hóa và tiết niệu) thường chỉ xảy ra ở các giai đoạn muộn. Khi phát hiện một khối phần phụ có hình ảnh nghi ngờ trên siêu âm hoặc để mô tả chi tiết hơn đặc điểm của một tổn thương buồng trứng, các phương thức chẩn đoán hình ảnh bổ sung có thể mang lại lợi ích trong việc cung cấp thêm thông tin và lập kế hoạch phẫu thuật.

Điều kiện tiên quyết tuyệt đối là bác sĩ lâm sàng và bác sĩ chẩn đoán hình ảnh phải có sự thấu hiểu rõ ràng về bệnh cảnh lâm sàng. Chỉ thông qua sự trao đổi này, việc diễn giải các dấu hiệu hình ảnh học mới mang lại ý nghĩa thiết thực trong bối cảnh chẩn đoán và điều trị.

11.2 Các Bất Thường Buồng Trứng