Sổ tay Hình ảnh học Nội tiết (2026). Practical Handbook of Endocrine Imaging. Copyright © 2026 by Elsevier Inc. Chủ biên: Joseph M. Pappachan, Anju Sahdev, Katherine Ordidge - Dịch và chú giải: Bs Lê Đình Sáng. Cuốn sách này được dịch và xuất bản trực tuyến trên các website yhoclamsang.net & sachyhoc.com của Thư viện Medipharm vì mục đích phi lợi nhuận.
CHƯƠNG 1. NỐT TUYẾN THƯỢNG THẬN PHÁT HIỆN TÌNH CỜ
The incidental adrenal nodule Practical Handbook of Endocrine Imaging, Chapter 1, 3-18
Nitin Kapoor1,2 và Khaled M Elsayes3,4
1 Đơn vị Bệnh không lây nhiễm, Viện Tim và Đái tháo đường Baker, Melbourne, Úc 2 Khoa Nội tiết, Đái tháo đường và Chuyển hóa, Trường Đại học Y khoa Cơ đốc giáo, Vellore, Tamil Nadu, Ấn Độ 3 Khoa Hình ảnh học Ổ bụng, Phân khoa Chẩn đoán Hình ảnh, Trung tâm Ung thư MD Anderson Đại học Texas, Houston, TX, Hoa Kỳ 4 Khoa Chẩn đoán Hình ảnh và Hình ảnh Can thiệp, Trường Y khoa McGovern thuộc Đại học Texas John P. và Kathrine G., Houston, TX, Hoa Kỳ
Giới Thiệu
Một nốt tuyến thượng thận tình cờ (incidental adrenal nodule) được định nghĩa là một tổn thương tuyến thượng thận (adrenal lesion) được tìm thấy một cách tình cờ trong quá trình thăm khám chẩn đoán hình ảnh (radiological examination) được thực hiện với các chỉ định không nhằm mục đích đánh giá bệnh lý tuyến thượng thận. Với sự phổ biến của các phương thức chẩn đoán hình ảnh khác nhau như siêu âm ổ bụng (abdominal US), chụp cắt lớp vi tính (CT) và chụp cộng hưởng từ (MRI), tỷ lệ hiện mắc của các u tuyến thượng thận phát hiện tình cờ (adrenal incidentalomas) đã tăng lên đáng kể trong vài thập kỷ qua. Do đó, không có gì lạ khi một người bệnh đến phòng khám nội tiết với kết quả báo cáo về một nốt tuyến thượng thận tình cờ lại có nhiều thắc mắc cần được bác sĩ nội tiết giải đáp (Hình 1.1). Nhiều vấn đề trong số này có thể được làm rõ thông qua việc khai thác bệnh sử lâm sàng kỹ lưỡng, đánh giá hóa sinh (biochemical evaluation) và xem xét chi tiết phương thức hình ảnh đã được sử dụng để phát hiện khối u tình cờ này.
Hình 1.1 Một số mối quan tâm của người bệnh sau khi có chẩn đoán nốt tuyến thượng thận tình cờ. Từ trái sang phải, từ trên xuống dưới: Đó có phải là ung thư không? Tôi có cần phẫu thuật không? Có loại thuốc nào điều trị không? Kích thước của nó có tăng lên không? (Nguồn hình ảnh: Freepik)
Biểu Hiện Lâm Sàng
Chẩn đoán u tuyến thượng thận phát hiện tình cờ được đưa ra sau khi người bệnh được chụp chẩn đoán hình ảnh ổ bụng. Lý do chụp hình ảnh ổ bụng có thể là bất kỳ chỉ định nào khác ngoài việc nghi ngờ có tổn thương tuyến thượng thận tiềm ẩn. Trong khoảng 50% các trường hợp, hình ảnh học là một phần của quy trình tiếp cận chấn thương hoặc các cấp cứu ổ bụng cấp tính bao gồm đau bụng và cơn đau quặn thận (renal colic), 37% là một phần của chăm sóc y tế thường quy, 9% là hình ảnh theo dõi sau phẫu thuật.
Tỷ lệ hiện mắc của u tuyến thượng thận phát hiện tình cờ có sự biến thiên và thường phụ thuộc vào bối cảnh lâm sàng. Trong các nghiên cứu tử thiết, tỷ lệ này thay đổi từ 1% đến 32%, với mức trung bình là 6% trong tổng số các ca tử thiết. Tỷ lệ hiện mắc tăng dần theo độ tuổi, ở thập kỷ thứ 2 và thứ 3 là 0,2%, nhưng đến thập kỷ thứ 7 có thể lên tới 70%. Bệnh lý hai bên (bilateral disease) được quan sát thấy ở khoảng 15% cá thể và có sự gia tăng tỷ lệ hiện mắc ở những người bệnh mắc đái tháo đường, tăng huyết áp và béo phì.
Trong một nghiên cứu của Angeli và cộng sự đánh giá 887 người bệnh có u tuyến thượng thận phát hiện tình cờ từ Nhóm Nghiên cứu Quốc gia Ý, tỷ lệ xuất hiện cao hơn ở nữ giới với tỷ số nam:nữ là 1:1,4. Phần lớn các trường hợp (59%) nằm ở độ tuổi thập kỷ thứ 5 và thứ 6, và khoảng một phần mười là tổn thương ở cả hai bên. Béo phì, đái tháo đường và tăng huyết áp xuất hiện lần lượt với tỷ lệ là 28%, 10% và 42%.
Sau khi khối u được phát hiện, bác sĩ lâm sàng cần khai thác kỹ bệnh sử về các triệu chứng của các khối u tuyến thượng thận (adrenal tumors) bao gồm cả tiền sử y khoa và tiền sử gia đình có liên quan. Ở những người bệnh mà tổn thương tuyến thượng thận có kích thước lớn (gây hiệu ứng chèn ép cục bộ) hoặc nếu khối u cho thấy sự tăng tiết hormone (hormone hypersecretion) có ý nghĩa lâm sàng, các đặc điểm lâm sàng đặc hiệu có thể sẽ xuất hiện. Sau quá trình khai thác bệnh sử và khám thực thể (physical examination) kỹ lưỡng, hai câu hỏi chính đặt ra cho bác sĩ nội tiết điều trị là:
- Tổn thương này có hoạt động chức năng không?
- Đó là tổn thương lành tính (benign) hay ác tính (malignant)?
Quá trình đánh giá hai vấn đề này có thể được thực hiện bằng các xét nghiệm hóa sinh thích hợp và các phương tiện chẩn đoán hình ảnh.
Đánh Giá Hóa Sinh
Không giống như hầu hết các rối loạn nội tiết (endocrine disorders) khác khi mà xét nghiệm hóa sinh được thực hiện trước khi chụp hình ảnh, quy tắc này bị đảo ngược trong việc đánh giá u tuyến thượng thận phát hiện tình cờ.
Việc đánh giá tình trạng tăng tiết hormone ở người bệnh có u tuyến thượng thận phát hiện tình cờ là nền tảng của quá trình quản lý. Sự dư thừa nội tiết tố (hormonal excess) cần được xác nhận hoặc loại trừ bằng các xét nghiệm hóa sinh phù hợp ở tất cả người bệnh, ngay cả khi không có biểu hiện triệu chứng.