Gãy xương hở do hoả khí

ĐẠI CƯƠNG GÃY XƯƠNG HỞ

Khái niệm gãy xương hở

Khi gãy xương mà ổ gãy thông với bên ngoài qua vết thương thì gọi là gãy xương hở. Khái niệm gãy xương hở hay gãy xương mở là giống nhau.

Khi gãy xương hở, đầu xương gãy có thể lộ ra tại vết thương hoặc không lộ mà chỉ gián tiếp thấy tại vết thương có máu lẫn mỡ tuỷ chảy ra. Đôi khi các vết thương gẫy xương hở là rất nhỏ thì chỉ khi gây tê nắn chỉnh, thấy thuốc tê và máu chảy ra tại vết thương mới chẩn đoán là gẫy xương hở. Cần phân biệt với các trường hợp vừa có gẫy xương, vừa có vết thương  nhưng ổ gẫy không thông với vết thương đó là gẫy xương kín kèm theo vết thương phần mềm.

Khi gẫy xương hở, vết thương là cửa ngõ để vi khuẩn gây bệnh từ môi trường bên ngoài xâm nhập vào tại ổ gãy xương rồi từ đó dẫn đến nhiễm khuẩn vết thương, viêm xương tuỷ xương.

Hiện nay do tình hình phát triển của các phương tiện giao thông cơ giới, đặc biệt là các phương tiện có tốc độ cao và sự phát triển của ngành xây dựng cơ bản nên số bệnh nhân  gãy xương, đặc biệt là gãy xương hở gặp rất nhiều.Theo thống kê của Bệnh viện Việt Đức, trong 6 tháng đầu năm 1996, chỉ riêng số bệnh nhân gẫy mở hai xương cẳng chân đã chiếm  29,5% tổng số các gãy hở thân xương dài. Tại khoa chấn thương chỉnh hình BV103 trong 2 năm (2000-2002) đã thu dung điều trị cho 401 trương hợp gãy hai xương cẳng chân trong đó số bệnh nhân gẫy hở chiếm 37,91%.

Nguyên nhân gẫy xương hở.

Tùy theo tác nhân và cơ chế gây nên vết thương, người ta chia ra thành hai nhóm sau đây:

Gãy xương hở từ ngoài vào: cơ chế gẫy xương là cơ chế trực tiếp, lực chấn thương gây gãy xương đồng thời cũng gây vết thương, vì vậy tổn thương phần mềm thường nặng nề và nguy cơ nhiễm khuẩn rất cao. Tại vết thương có nhiều phần mềm dập nát, nhiều dị vật đất cát, xương thường gẫy nhiều mảnh.

Gẫy xương hở từ trong ra. Cơ chế chấn thương thương là cơ chế gián tiếp. Xương gãy hoàn toàn do lực chấn thương, đầu xương sắc nhọn chọc thủng qua các lớp phần mềm làm thủng da. Đầu xương sắc nhọn có thể chọc thủng mạch máu thần kinh chính của chi. Đặc điểm của gẫy hở từ trong ra là mức độ giập nát phần mềm và ô nhiễm tại vết thương là không nhiều.Tuy nhiên cũng có nhiều trường hợp gẫy hở do cơ chế chấn thương gián tiếp từ trong ra nhưng do lực chấn thương rất mạnh nên tình trạng giập nát phần mềm cũng rất nghiêm trọng, nếu không đánh giá kỹ ngay từ đầu có thể gặp những biến chứng hoại tử phần mềm, nhiễm khuẩn…

Gẫy xương hở do hoả khí là loại gãy hở trực tiếp mà tác nhân là do hỏa khí: như đạn thẳng, mảnh pháo, mảnh mìn, mảnh bom…Đối với gẫy hở do hỏa khí tổn thương ở phần mềm và tại ổ gẫy xương rất phức tạp, tỷ lê biến chứng nhiễm khuẩn cao nhất.

Trong các phần tiếp theo chúng tôi chỉ đề cập đến vết thương gẫy xương hở do hỏa khí ở tứ chi hay gọi một cách ngắn gọn là gẫy xương hở hỏa khí.

MỘT SỐ ĐẶC ĐIỂM CHUNG CỦA GẪY XƯƠNG HỞ HỎA KHÍ

Đặc điểm về tổn thương giải phẫu.

Các vết thương gãy xương hở do hỏa khí thường cùng chung đặc điểm là vết thương sâu rộng, nhiều tổ chức dập nát, nhiều ngóc ngách, nhiều dị vật ; ổ gẫy xương thương có nhiều mảnh, di lệch lớn và khi có tổn thương cả mạch máu, thần kinh chính của chi thì tình trạng gẫy hở hỏa khí trở nên nặng nề hơn nhiều. Mức độ tổn thương ở phần mềm và xương tùy thuộc vào từng loại vũ khí và lực tác động của loại vũ khí đó.

Vết thương gẫy xương do đạn xuyên ( thường gặp vết thương do các súng bán thẳng như súng lục, súng trường, súng tiểu liên.. hoặc do những mảnh bom pháo có động năng lớn, người bị thương ở gần). Hướng của vết thương là theo hương đi của viên đạn. Tùy theo tốc độ xuyên của viên đạn ta có thể gặp:

Vết thương xuyên thủng: là vết thương có lỗ vào và lỗ ra, ổ gẫy nằm trong ống vết thương và thông với bên ngoài qua cả hai lỗ. Thông thường lỗ vào thì nhỏ và lỗ ra của viên đạn thường lớn, phần mềm dập nát nhiều, mất da khá lớn. Xương gẫy nhiều mảnh di lệch lớn và có cử động bất thường rất rõ, chi thương lủng lẳng. Do vậy các trường hợp này khi sơ  cứu cần phải bất động vững chắc.

Vết thương gẫy xương chột. Đây là loại vết thương chỉ có lỗ vào, viên đạn hoặc mảnh bom pháo vẫn còn nằm trong phần mềm hoặc trong xương.. So với gẫy hở có vết thương xuyên thì tổn thương phần mềm không nặng nề phức tạp bằng và xương có thể gẫy không hoàn toàn hoặc gẫy không hoàn toàn.Trường hợp gẫy không hoàn toàn, viên đạn hoặc mảnh găm vào trong xương, xung quanh có những đường nứt rạn. Vị trí gẫy có thể ở thân xương cứng nhứng thường gặp ở phần xương xốp đầu xương . Đây là trương hớp rất dễ bị bỏ sót khi phẫu thuật cắt lọc vết thương vì không có triệu chứng gẫy xương điển hình.

Gẫy xương hoàn toàn thường thấy gẫy ngay ở vị trí đầu đạn bắn vào xương.Lực tác động của viên đạn hoặc mảnh pháo gây gẫy xương còn sự co kéo của các cơ gây ra di lệch.Do đó ta thấy các triệu chứng gãy xương khá điển hình. Viên đạn sau khi gặp xương thì bật trở lại, có khi còn bắn ra xa so với ổ gẫy.

Vết thương do bom bi

Đặc điểm các vết thương do bom bi là đường đi của các viên bi không theo một hướng nhất định. Các viên bi có kích thước nhỏ nên tốc độ nhanh, lực tác động mạnh nhưng giảm nhanh khi tiếp xúc với chi thể. Đặc điểm chung của các vết thương gẫy hở do bom bi là có phần mềm tổn thương ít, lỗ vào có khi chỉ nhỏ bằng đường kính của viên bi, gẫy xương theo nhiều hình thái khác nhau, có khi là gẫy xương hoàn toàn hoặc gãy không hoàn toàn. Vì thế trong xử trí cấp cứu kỳ đầu nếu không khám xét tỷ mỷ dễ bỏ sót thương tổn.

Vết thương gẫy xương do mảnh pháo

Tổn thương ở phần mềm và xương đều nặng hơn nhiều so với vết thương gẫy xương do bom bi hoặc đạn thẳng. Vết thương có nhiều tổ chức phần mềm giập nát, nhiều ngõ ngách và dị vật đất cát. Xương gẫy nhiều mảnh, thậm chí có gẫy nhiều đoạn hoặc gẫy ở nhiều xương. Trong các trường hợp này xương thương gẫy nát vụn và di lệch thường không điển hình vì có sự tác động mạnh của các mảnh phá đến xương.

Đối với các gẫy hở do bom mìn, mảnh pháo, tỷ lệ viêm xương tủy xương, khớp giả mất đoạn xương, tàn phế cao hơn hẳn các gãy xương hở hỏa khí khác.

Vết thương gẫy xương hở do mìn và bom có hai loại thương tích bao gồm: